Báo cáo tổng kết dự án nên đi theo ba tầng tách bạch: mục tiêu đã đặt ra là gì, dự án đã làm ra những gì (đầu ra), và những việc đó đã thay đổi được gì cho người hưởng lợi (kết quả). Mỗi tầng có số kế hoạch đặt cạnh số thực hiện, chỗ nào lệch thì nói lý do. Người đọc chỉ cần lướt bảng đối chiếu là biết dự án đạt hay chưa đạt ở đâu.
Phần lớn báo cáo dự án mà các ban điều phối nộp lên bị trả lại không phải vì thiếu chữ mà vì trộn ba tầng vào nhau: kể số buổi tập huấn như thể đó là kết quả, hoặc viết "người dân nâng cao nhận thức" mà không có gì chứng minh. Bài này đưa khung từng phần, ví dụ giả định cách đối chiếu số, những câu nên thay và thứ tự làm báo cáo từ ngày dự án đóng lại.
Mục tiêu, đầu ra, kết quả: ba thứ khác nhau mà hay bị viết lẫn
Mục tiêu là điều dự án hứa ngay từ đầu, thường ghi trong văn bản phê duyệt hoặc kế hoạch: giúp ai, thay đổi điều gì, đến mức nào. Đầu ra là những thứ dự án trực tiếp làm ra và đếm được ngay: số buổi tập huấn, số người tham dự, số bộ tài liệu, số công trình nhỏ hoàn thành. Kết quả là thay đổi ở phía người hưởng lợi sau khi nhận đầu ra: bao nhiêu người làm được việc mới, bao nhiêu hộ áp dụng, tình trạng nào giảm đi.
Lẫn lộn hay gặp nhất là coi đầu ra là kết quả. Tổ chức đủ mười hai buổi tập huấn là đầu ra; người học làm đúng thao tác sau khoá học mới là kết quả. Một dự án có thể làm đủ đầu ra mà kết quả vẫn thấp, và báo cáo trung thực phải để người đọc thấy được khoảng cách đó thay vì che đi bằng con số buổi học.
Nếu dự án của bạn không có khung mục tiêu rõ từ đầu, đừng tự đặt ra mục tiêu mới lúc tổng kết cho khớp với cái đã làm. Hãy lấy kế hoạch được duyệt, chép nguyên các câu mục tiêu vào báo cáo, rồi đối chiếu từng câu. Câu nào mơ hồ thì ghi chú cách đơn vị đã hiểu và đo câu đó, để người đọc tự đánh giá.
Khung báo cáo tổng kết dự án theo từng phần
Bảng dưới là bộ khung tám phần, dùng được cho dự án cộng đồng, dự án của đoàn thể hay dự án nhỏ trong cơ quan. Cột câu mẫu để điền vào chỗ ngoặc vuông.
| Phần | Viết gì | Câu mẫu |
|---|---|---|
| I. Thông tin chung | Tên dự án, thời gian, địa bàn, đơn vị thực hiện, nguồn kinh phí, người hưởng lợi dự kiến | Dự án [tên dự án] do [tên đơn vị] thực hiện từ [tháng/năm] đến [tháng/năm] tại [địa bàn], hướng tới [nhóm người hưởng lợi]. |
| II. Mục tiêu đã đặt ra | Chép đúng các mục tiêu trong kế hoạch được duyệt, đánh số | Theo kế hoạch được phê duyệt, dự án có [số] mục tiêu cụ thể như sau… |
| III. Hoạt động và đầu ra | Từng nhóm hoạt động, số kế hoạch và số thực hiện | Dự án đã tổ chức [số]/[số] buổi theo kế hoạch, với [số] lượt người tham dự. |
| IV. Kết quả đạt được | Thay đổi ở người hưởng lợi, cách đo, nguồn số liệu | Qua [cách đo], có [số] người, chiếm [tỷ lệ] số người tham dự, đã [làm được việc gì]. |
| V. Sử dụng kinh phí | Tổng dự toán, đã chi, tỷ lệ giải ngân, khoản điều chỉnh | Tổng kinh phí đã sử dụng là [số] đồng, đạt [tỷ lệ] dự toán được duyệt. |
| VI. Chưa đạt và nguyên nhân | Chỉ tiêu lệch, lý do khách quan, lý do chủ quan | Chỉ tiêu [tên chỉ tiêu] chưa đạt do [nguyên nhân]; phần chủ quan thuộc về khâu [khâu nào]. |
| VII. Bài học kinh nghiệm | Điều làm khác đi nếu làm lại | Nếu triển khai lại, đơn vị sẽ [việc cần làm khác] ngay từ giai đoạn [giai đoạn]. |
| VIII. Duy trì và đề xuất | Cái gì còn lại sau dự án, ai giữ, cần gì tiếp | Sau khi dự án kết thúc, [hoạt động] được [đơn vị] tiếp tục duy trì bằng [nguồn lực]. |
Phần VIII hay bị bỏ, trong khi đó là phần người duyệt dự án đọc kỹ nhất khi cân nhắc có cấp tiếp hay không. Một dự án để lại được một nhóm nòng cốt, một lịch sinh hoạt cố định hay một bộ tài liệu được nơi khác dùng tiếp có giá trị khác hẳn dự án kết thúc là thôi.
Đối chiếu số kế hoạch với số thực hiện: một ví dụ giả định
Ví dụ giả định: một dự án tập huấn sơ cứu cho người dân ở một khu dân cư, kế hoạch 300 người tham dự, 12 buổi, mục tiêu ít nhất 70% người tham dự làm đúng thao tác cơ bản. Phần đối chiếu viết như sau:
- Đầu ra về số buổi: tổ chức 12/12 buổi, đạt 100% kế hoạch.
- Đầu ra về người tham dự: 286/300 người, đạt 95,3% kế hoạch; thiếu 14 người do hai buổi trùng mùa thu hoạch.
- Kết quả: qua buổi kiểm tra thực hành cuối khoá, 210/286 người làm đúng thao tác, đạt 73,4%, vượt mục tiêu 70%.
- Kết quả tính trên kế hoạch ban đầu: 210/300 người, tương đương 70,0% số người dự kiến; nói rõ cả hai cách tính để người đọc không hiểu nhầm.
- Nguồn số liệu: sổ điểm danh từng buổi, phiếu kiểm tra thực hành do hai hướng dẫn viên chấm theo cùng một bảng tiêu chí.
Hai cách tính ở dòng ba và dòng bốn là chỗ người viết hay chọn cách nào đẹp hơn rồi im lặng cách còn lại. Đừng làm vậy. Ghi cả hai, mỗi cách một câu, người thẩm định sẽ tin phần còn lại của báo cáo hơn.
Viết sai và viết đúng ở phần kết quả
Viết sai: "Dự án đã góp phần nâng cao nhận thức của người dân." Câu này không sai nhưng không chứng minh được gì. Viết đúng: Qua phiếu hỏi trước và sau khoá học với [số] người, tỷ lệ trả lời đúng các câu về [nội dung] tăng từ [tỷ lệ] lên [tỷ lệ]. Nếu không có phiếu hỏi trước, đừng viết chữ "nâng cao", chỉ viết tỷ lệ cuối kỳ.
Viết sai: "Các hoạt động diễn ra sôi nổi, đạt nhiều kết quả đáng khích lệ." Đây là câu dùng được cho mọi dự án, nghĩa là không nói gì về dự án của bạn. Thay bằng một chi tiết chỉ dự án của bạn mới có, ví dụ số nhóm tự lập sau khoá học hay số người quay lại làm hướng dẫn viên cho đợt sau.
Viết sai: liệt kê mười hoạt động, mỗi hoạt động một đoạn kể lại diễn biến. Người đọc báo cáo tổng kết không cần biết buổi thứ ba có bao nhiêu tiết mục chào mừng. Gom hoạt động thành nhóm theo mục tiêu, mỗi nhóm một bảng nhỏ, phần diễn biến chi tiết đưa xuống phụ lục.
Viết sai: tỷ lệ không có số gốc đi kèm. Ghi "có 210 người làm đúng" mà không ghi trên bao nhiêu người thì con số không đọc được. Mỗi tỷ lệ đều phải đi kèm cặp số gốc, ít nhất ở lần xuất hiện đầu tiên.
Thứ tự làm báo cáo từ ngày dự án đóng lại
Báo cáo tổng kết dự án viết chậm vài tuần là quên chi tiết, viết vội trong hai ngày là thiếu chứng cứ. Thứ tự sau giúp ban điều phối chia việc rõ:
- Tuần đầu sau khi kết thúc: thu hết sổ điểm danh, phiếu khảo sát, biên bản bàn giao, ảnh hoạt động về một chỗ; ghi ngay danh sách những gì còn thiếu.
- Đối chiếu với kế hoạch được duyệt: lập bảng mục tiêu – chỉ số – kế hoạch – thực hiện – tỷ lệ trước khi viết một chữ văn xuôi nào.
- Đối chiếu với kế toán: số chi trong báo cáo phải khớp số trên sổ sách tới từng đồng; lệch thì kế toán và người viết cùng ngồi xem lại, không tự làm tròn.
- Họp rút kinh nghiệm với nhóm thực hiện: mỗi người nói một việc nên giữ, một việc nên bỏ; người viết ghi lại nguyên ý để làm phần bài học.
- Viết dự thảo: đi từ bảng ra văn xuôi, không ngược lại.
- Gửi dự thảo cho đại diện người hưởng lợi hoặc đối tác địa phương đọc: họ hay phát hiện chỗ báo cáo nói quá lên.
- Hoàn thiện, ký, gửi kèm phụ lục.
Bước hai là bước quyết định. Khi bảng đối chiếu đã xong, phần văn xuôi gần như chỉ còn là diễn giải bảng, và bạn sẽ thấy ngay chỗ nào cần giải thích lý do.
Phần chưa đạt và bài học: nói thẳng chỗ lệch kế hoạch
Đơn vị cấp kinh phí đọc phần chưa đạt để đánh giá năng lực quản lý của bạn, không phải để bắt lỗi. Một báo cáo nói đúng hai chỉ tiêu chưa đạt, có lý do và cách xử lý đã làm, được tin hơn một báo cáo trăm phần trăm hoàn thành mà không ai kiểm chứng được. Hãy tách lý do khách quan (thời tiết, lịch mùa vụ, thay đổi chủ trương) và lý do chủ quan (lên lịch không hỏi người dân, phân công chồng chéo).
Câu mẫu cho phần này: Chỉ tiêu [tên chỉ tiêu] đạt [số]/[số], bằng [tỷ lệ] kế hoạch. Nguyên nhân chính là [lý do khách quan]; ngoài ra, ban điều phối chưa [việc chủ quan chưa làm]. Đơn vị đã điều chỉnh bằng cách [biện pháp], giúp các buổi sau đạt [số liệu].
Bài học không phải là lặp lại khuyết điểm theo chiều ngược. "Cần chuẩn bị kỹ hơn" không phải bài học. Bài học tốt có dạng điều kiện và việc làm cụ thể: Với địa bàn có mùa vụ, lịch hoạt động cần được thống nhất với trưởng thôn trước ít nhất [số] tuần. Mỗi báo cáo chỉ cần ba đến năm bài học như vậy, đủ để người làm dự án sau đọc là dùng được.
Tự soát trước khi trình ký
Trước khi đưa người có thẩm quyền ký, đọc lại một lượt với danh sách này. Mỗi dòng trả lời có hoặc không.
- Mọi mục tiêu trong kế hoạch được duyệt đều có mặt trong báo cáo, kể cả mục tiêu chưa đạt.
- Mỗi tỷ lệ đều có số gốc đi kèm và tính lại bằng máy tính cho ra đúng con số.
- Đầu ra và kết quả nằm ở hai phần riêng, không có câu nào nói số buổi học như là thay đổi của người dân.
- Tổng kinh phí khớp với sổ kế toán, các khoản điều chỉnh có văn bản đồng ý.
- Không có câu nào khen mà không có dẫn chứng đi sau.
- Phần duy trì nói rõ ai giữ hoạt động nào, bằng nguồn lực nào.
- Phụ lục có danh mục, đánh số và được nhắc đến trong thân báo cáo.
Nếu thời gian gấp, ưu tiên soát dòng hai và dòng bốn. Sai số liệu và sai tiền là hai lỗi khiến cả báo cáo bị trả về, dù phần chữ viết hay đến đâu.
Câu hỏi thường gặp
Báo cáo tổng kết dự án khác báo cáo tổng kết năm ở chỗ nào?
Báo cáo năm đi theo thời gian và thường có nhiều mảng việc song song. Báo cáo dự án đi theo một kế hoạch có mục tiêu, ngân sách và thời hạn riêng, nên trục chính là đối chiếu với kế hoạch được duyệt chứ không phải kể việc theo tháng.
Dự án không đo được kết quả thì viết phần kết quả thế nào?
Hãy viết thật là chưa đo được, nói vì sao, và đưa ra dấu hiệu gián tiếp có thể kiểm chứng như số người quay lại, số nhóm tự sinh hoạt. Đồng thời đề xuất cách đo cho đợt sau. Đừng thay bằng câu cảm nhận chung chung.
Có cần đưa ảnh hoạt động vào báo cáo không?
Ảnh nên để ở phụ lục, mỗi ảnh có chú thích ngày, địa điểm, hoạt động. Trong thân báo cáo chỉ nhắc đến phụ lục ảnh khi cần làm chứng cho một đầu ra cụ thể, ví dụ công trình nhỏ đã hoàn thành.
Báo cáo tổng kết dự án dài bao nhiêu là vừa?
Với dự án nhỏ ở cấp cơ sở, thân báo cáo khoảng sáu đến mười trang là đủ, phần còn lại đưa vào phụ lục. Nếu đơn vị cấp kinh phí có mẫu riêng thì theo mẫu đó, kể cả khi mẫu ngắn hơn bạn muốn.
Nên viết bài học kinh nghiệm bao nhiêu điều?
Ba đến năm điều là vừa. Mỗi điều nên có điều kiện áp dụng và việc làm cụ thể, đọc lên là biết ai phải làm gì vào lúc nào. Mười điều chung chung khiến người đọc không nhớ được điều nào.
Ai nên đọc dự thảo trước khi nộp?
Ít nhất là kế toán dự án để soát tiền, một người trong nhóm thực hiện để soát diễn biến, và nếu được thì một đại diện người hưởng lợi. Ba góc nhìn này bắt được phần lớn chỗ sai hoặc nói quá.