TongKet.comTổng Kết
Tồn tại, bài học và phương hướng

Nguyên nhân chủ quan và khách quan trong báo cáo tổng kết: tách sao cho thật

Phép thử một câu để phân biệt nguyên nhân chủ quan và khách quan, tỷ lệ hợp lý giữa hai loại, câu mẫu cho trường học, cơ quan, đoàn thể và lỗi biện hộ hay gặp.

Two Vietnamese colleagues, one in a terracotta blouse, talk over tea cups on an office balcony, blank folders on a low table, wide shot, warm late afternoon light

Nguyên nhân chủ quan là những gì nằm trong tay đơn vị: cách tổ chức, phân công, kế hoạch, kỹ năng, sự theo dõi; nguyên nhân khách quan là những gì đơn vị không tự thay đổi được: chính sách thay đổi, thiên tai, giá cả, biên chế do cấp trên quyết. Phép thử nhanh nhất là hỏi: nếu năm sau đơn vị quyết tâm, có tự sửa được điều này không. Sửa được thì đó là chủ quan.

Phần nguyên nhân thường được viết vội, ngay sau phần tồn tại, và hay rơi vào một trong hai lối: đổ hết cho khách quan nên nghe như biện hộ, hoặc nhận hết về chủ quan cho an toàn nên giải pháp năm sau thành ra vô ích. Bài này đưa phép thử, cách sắp thứ tự, câu mẫu cho từng nơi và cách nối từng nguyên nhân về đúng tồn tại của nó.

Phép thử một câu và những trường hợp lưng chừng

Câu hỏi gốc: tự sửa được không? Đơn vị có quyền và có nguồn lực để thay đổi điều đó trong năm tới thì xếp vào chủ quan. Nếu phải chờ cấp trên, chờ thị trường, chờ thời tiết thì xếp vào khách quan.

Thiếu người: thường là lưng chừng. Thiếu biên chế do cấp trên chưa giao là khách quan. Nhưng có người mà phân công chưa hợp lý, một người ôm ba việc trong khi bộ phận khác rảnh, là chủ quan. Khi viết, tách thành hai ý thay vì gộp chung "do thiếu nhân lực".

Kinh phí hạn hẹp: cũng lưng chừng. Dự toán được cấp thấp là khách quan. Nhưng dùng kinh phí dàn trải, không ưu tiên việc chính, là chủ quan. Câu viết đúng: Kinh phí được giao giảm so với năm trước (khách quan); đơn vị chưa sắp xếp thứ tự ưu tiên chi nên một số hoạt động trọng tâm thiếu kinh phí cuối năm (chủ quan).

Thay đổi quy định: khách quan, nhưng cách ứng phó là chủ quan. Quy định mới ban hành giữa năm làm xáo trộn quy trình là khách quan. Đơn vị chậm tổ chức hướng dẫn nội bộ sau khi quy định có hiệu lực là chủ quan. Cấp trên thường đọc kỹ chỗ này.

Ý thức của người tham gia: cân nhắc kỹ. Ở tổ dân phố hay chi đoàn, viết "do một bộ phận người dân, đoàn viên chưa tích cực" là đẩy trách nhiệm ra ngoài. Câu thật hơn: Hình thức vận động chưa phù hợp với người đi làm ca, nên số người tham gia các buổi sinh hoạt tối thấp.

Chủ quan trước hay khách quan trước

Thói quen phổ biến là viết khách quan trước rồi mới tới chủ quan, như để có lý do mở lời. Người biên tập lâu năm thường khuyên làm ngược lại: nguyên nhân chủ quan đặt trước, viết kỹ hơn, vì đó là phần đơn vị sẽ dựa vào để đề ra giải pháp. Khách quan đặt sau, viết gọn, chỉ những yếu tố thực sự tác động.

Về tỷ lệ, không có con số cứng, nhưng một bản cân đối thường có số ý chủ quan bằng hoặc nhiều hơn số ý khách quan. Nếu bạn viết bốn ý khách quan và một ý chủ quan, hãy đọc lại: rất có thể một vài ý khách quan thật ra có phần chủ quan bên trong, như ví dụ thiếu người và kinh phí ở trên.

Có một ngoại lệ: năm có biến động lớn từ bên ngoài, như mưa lũ kéo dài, sắp xếp lại đơn vị hành chính, thay đổi lớn về chương trình. Khi đó nguyên nhân khách quan được phép nêu trước và dài hơn, miễn là nêu rõ biến động ấy tác động vào đúng chỉ tiêu nào, trong khoảng thời gian nào. Viết chung "do tình hình khó khăn" thì vẫn không được tính là nguyên nhân.

Câu mẫu nguyên nhân theo từng nơi

Câu trong bảng là ví dụ giả định; bạn thay phần trong ngoặc vuông bằng việc thật của đơn vị.

Nơi viếtChủ quanKhách quan
Tổ chuyên môn trong trườngTổ chưa xây dựng lịch dự giờ chung từ đầu học kỳ, nên việc dự giờ dồn vào [tháng].[Số] giáo viên nghỉ chế độ trong học kỳ, tổ phải phân công dạy thay kéo dài.
Bộ phận một cửa của UBND xã, phườngChưa phân công người theo dõi hồ sơ sắp đến hạn, nên một số hồ sơ chỉ được phát hiện khi đã trễ.Số hồ sơ tiếp nhận tăng [tỷ lệ]% so với năm trước sau khi sắp xếp lại địa bàn.
Công đoàn cơ sởBan chấp hành chưa giao việc cụ thể cho từng tổ công đoàn, hoạt động phụ thuộc vào một vài người.Doanh nghiệp tăng ca trong quý [số], đoàn viên ít thời gian tham gia hoạt động.
Phòng kinh doanh của công tyChưa theo dõi khách hàng cũ định kỳ, tỷ lệ khách quay lại giảm.Giá nguyên liệu đầu vào tăng trong [số] tháng, giá bán phải điều chỉnh.
Tổ dân phố, thônLịch họp tổ chưa phù hợp với người đi làm xa, thông tin đến các hộ chậm.Địa bàn có [số] hộ mới chuyển đến trong năm, chưa nắm hết thông tin.

Để ý rằng mỗi câu chủ quan đều chứa sẵn mầm giải pháp: lịch dự giờ, người theo dõi hồ sơ, giao việc cho tổ, chăm khách cũ, đổi lịch họp. Viết được như vậy thì phần phương hướng gần như đã có khung.

Cách nối từng nguyên nhân về đúng tồn tại

Nguyên nhân viết chung một khối, không trỏ về tồn tại nào, là kiểu viết khiến người đọc phải tự đoán. Làm theo thứ tự sau:

  1. Lấy danh sách tồn tại đã đánh số ở mục trước, ví dụ tồn tại 1, 2, 3.
  2. Với mỗi tồn tại, viết ra nháp mọi lý do bạn nghĩ tới, chưa cần phân loại.
  3. Áp phép thử "tự sửa được không" để chia mỗi lý do vào chủ quan hoặc khách quan.
  4. Gộp những lý do trùng nhau giữa các tồn tại; một nguyên nhân chủ quan thường giải thích được hai ba tồn tại cùng lúc.
  5. Viết mỗi nguyên nhân thành một câu có chủ ngữ rõ, kèm chú thích nhỏ trong ngoặc tròn như "(liên quan tồn tại 1, 3)" ở bản dự thảo để người duyệt dễ kiểm. Bản trình ký có thể bỏ chú thích này.
  6. Đọc lại phần chủ quan và tự hỏi: mỗi câu đã có một giải pháp tương ứng ở phần phương hướng chưa. Câu nào chưa có thì bổ sung giải pháp hoặc xem lại câu đó có thật là nguyên nhân không.

Những câu nghe như biện hộ và cách viết lại

Câu "do khối lượng công việc lớn" xuất hiện trong rất nhiều báo cáo. Nó gần như luôn đúng, nhưng không giúp ai. Viết lại bằng cách nói rõ lớn hơn bao nhiêu so với năm trước và đơn vị đã sắp xếp lại thế nào: Số việc phát sinh ngoài kế hoạch tăng khoảng [số] việc so với năm trước; đơn vị chưa kịp điều chỉnh phân công nên một số việc định kỳ bị lùi lịch.

Câu "do điều kiện cơ sở vật chất còn thiếu thốn" cũng vậy. Nếu thiếu thật, nêu thiếu cái gì, ảnh hưởng tới việc gì; nếu có đề xuất bổ sung, chuyển sang phần kiến nghị. Nếu không thật sự ảnh hưởng tới tồn tại vừa nêu, đừng đưa vào cho đủ ý.

Câu "do một số cá nhân chưa nhiệt tình" là câu dễ gây mâu thuẫn nhất khi đọc trước tập thể. Nó vừa không cụ thể vừa khiến cả phòng họp nhìn nhau. Nếu vấn đề thật nằm ở cách phân công hay theo dõi, hãy viết về cách phân công và theo dõi. Phần đánh giá từng người để dành cho buổi họp riêng hoặc phiếu đánh giá cá nhân, không đưa vào báo cáo tổng kết chung.

Ví dụ trọn mục nguyên nhân của một công đoàn cơ sở

Giả định một công đoàn cơ sở ở doanh nghiệp may có ba tồn tại trong năm: tồn tại 1 là chỉ tổ chức được 2 trong 4 buổi sinh hoạt chuyên đề theo kế hoạch; tồn tại 2 là số đoàn viên tham gia hội thao giảm từ khoảng 180 người năm trước xuống khoảng 120 người, tức giảm một phần ba; tồn tại 3 là việc thăm hỏi đoàn viên ốm đau có lúc chậm vài ngày. Mục nguyên nhân viết như sau.

Nguyên nhân chủ quan: ban chấp hành chưa giao việc cụ thể cho từng tổ công đoàn mà chủ yếu do chủ tịch và một uỷ viên đảm nhận, nên khi hai người này bận việc chuyên môn thì hoạt động bị lùi (tồn tại 1, 3). Lịch hội thao chọn vào chiều thứ bảy, trùng ca làm thêm của nhiều tổ, ban chấp hành chưa lấy ý kiến đoàn viên trước khi chốt lịch (tồn tại 2). Nguyên nhân khách quan: doanh nghiệp tăng ca liên tục trong ba tháng cuối năm để kịp đơn hàng, thời gian dành cho hoạt động đoàn thể bị thu hẹp (tồn tại 1, 2).

Bạn để ý rằng chỉ có một ý khách quan, và ý đó nói rõ thời gian tác động. Hai ý chủ quan đều chỉ ra cách làm cụ thể có thể đổi được: giao việc cho tổ, hỏi ý kiến trước khi chốt lịch. Phần phương hướng năm tới chỉ việc lấy hai ý đó làm giải pháp.

Tự soát mục nguyên nhân trước khi trình ký

Năm câu hỏi sau làm trong vài phút, nên làm trên bản in để dễ đánh dấu:

  • Mỗi tồn tại đã có ít nhất một nguyên nhân chủ quan chưa, hay chỉ có khách quan?
  • Có câu khách quan nào mà thật ra đơn vị tự sửa được không? Nếu có, chuyển sang chủ quan.
  • Có câu nào đánh giá con người ("yếu", "thiếu trách nhiệm") thay vì nói về cách làm không?
  • Có nguyên nhân nào không trỏ về tồn tại nào cả? Nếu có, nó là thừa hoặc thiếu một tồn tại tương ứng.
  • Đọc to mục nguyên nhân: nếu nghe như lời giải thích để được thông cảm, bỏ bớt tính từ và thêm con số.

Một mẹo của người làm văn phòng tổng hợp lâu năm: gửi riêng mục nguyên nhân cho hai trưởng bộ phận đọc trước. Họ là người sẽ ngồi trong hội nghị; nếu họ thấy câu nào bất công với bộ phận mình, tốt hơn là sửa ở bản dự thảo chứ không phải tranh luận giữa hội trường.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân chủ quan khác nguyên nhân khách quan ở điểm nào?

Chủ quan là yếu tố đơn vị tự thay đổi được bằng cách tổ chức, phân công, kế hoạch và theo dõi. Khách quan là yếu tố nằm ngoài quyền của đơn vị như chính sách, thiên tai, giá cả, biên chế do cấp trên giao.

Nên viết nguyên nhân chủ quan hay khách quan trước?

Nên viết chủ quan trước và kỹ hơn, vì phần giải pháp năm sau dựa vào đó. Chỉ khi năm đó có biến động lớn từ bên ngoài tác động rõ vào chỉ tiêu thì mới nêu khách quan trước, kèm thời gian và mức tác động.

Thiếu nhân lực là nguyên nhân chủ quan hay khách quan?

Tuỳ tình huống. Thiếu biên chế do chưa được giao là khách quan. Có người mà phân công chưa hợp lý là chủ quan. Nên tách thành hai câu riêng để phần giải pháp nhắm đúng vào phần đơn vị tự làm được.

Có cần nguyên nhân cho từng tồn tại không?

Nên có. Một nguyên nhân có thể giải thích nhiều tồn tại, nhưng không nên có tồn tại nào đứng trơ không lý do. Ở bản dự thảo có thể ghi chú số thứ tự tồn tại sau mỗi nguyên nhân để người duyệt kiểm cho nhanh.

Viết nguyên nhân thế nào để không thành đổ lỗi cho người khác?

Viết về cách làm thay vì về con người, dùng chủ ngữ là đơn vị, tổ hoặc ban chấp hành. Thay câu "một số cá nhân chưa nhiệt tình" bằng câu nói về cách phân công, lịch làm việc hay cách theo dõi chưa phù hợp.

Mục nguyên nhân nên dài bao nhiêu?

Thường ngắn hơn mục tồn tại một chút: hai đến bốn ý chủ quan, một đến ba ý khách quan. Nếu dài hơn mục tồn tại, có thể bạn đang giải thích quá kỹ hoặc lặp ý.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138