Viết tồn tại hạn chế đúng mức là gọi tên đúng việc chưa đạt, kèm mức độ đo được và phạm vi ảnh hưởng, rồi dừng ở đó; không thêm lời tự trách, cũng không bọc việc đó trong câu chung chung đến mức người đọc không biết đơn vị đang nói gì. Một dòng tồn tại tốt trả lời ba câu: chưa đạt việc gì, thiếu bao nhiêu so với kế hoạch, ảnh hưởng tới ai hoặc tới việc gì.
Người biên tập báo cáo cho cấp dưới hay gặp hai kiểu lệch. Kiểu thứ nhất viết "còn một số hạn chế nhất định" rồi chuyển sang phương hướng, cấp trên đọc xong không biết hạn chế ấy là gì. Kiểu thứ hai liệt kê mười mấy điều chưa tốt bằng giọng nặng nề, cả hội nghị nghe như đơn vị sắp giải thể. Bài này đưa cách cân mức độ, bảng câu viết sai và câu viết lại, cùng một khung bạn điền thẳng vào báo cáo của mình.
Đúng mức nghĩa là gì trong một bản báo cáo
Đúng mức không phải là viết ít hay viết nhiều. Đúng mức là tỷ lệ giữa lời và sự việc. Một việc chỉ chậm vài ngày, không ảnh hưởng ai, thì một câu là đủ. Một việc không đạt chỉ tiêu cấp trên giao, kéo theo hệ quả cho người dân hay người lao động, thì cần ba bốn câu: việc gì, thiếu bao nhiêu, hệ quả, và đơn vị đã làm gì để hạn chế hệ quả đó.
Thước đo dễ dùng nhất là đặt dòng tồn tại cạnh phần kết quả. Nếu phần kết quả của mảng đó dài nửa trang mà tồn tại chỉ là "còn chậm", người đọc sẽ nghĩ đơn vị đang né. Ngược lại, nếu kết quả có hai dòng mà tồn tại dài cả trang, báo cáo sẽ nghiêng về phía tự hạ. Hai phần nên tương xứng với nhau theo từng mảng việc, chứ không cần bằng nhau về độ dài.
Mức độ còn phụ thuộc người nhận báo cáo. Báo cáo gửi cấp trên cần đủ cụ thể để cấp trên quyết định hỗ trợ hay không. Báo cáo đọc trước hội nghị người lao động hoặc hội nghị cư dân cần rõ để mọi người hiểu vì sao năm sau phải làm khác, nhưng không cần đi vào chi tiết lỗi của từng người. Viết cho đúng người nhận cũng là một phần của đúng mức.
Câu viết sai và câu viết lại
Các câu dưới đây là ví dụ giả định, gom từ những bản dự thảo hay gặp ở trường học, cơ quan và đoàn thể. Cột giữa nói vì sao câu cũ chưa ổn.
| Câu trong dự thảo | Vì sao chưa ổn | Câu viết lại |
|---|---|---|
| Công tác phối hợp còn chưa chặt chẽ. | Không nói phối hợp giữa ai với ai, chậm ở khâu nào. | Việc chuyển hồ sơ giữa bộ phận tiếp nhận và bộ phận chuyên môn còn chậm, [số] hồ sơ trả kết quả quá hạn trên tổng [số] hồ sơ. |
| Một số chỉ tiêu chưa đạt như mong muốn. | "Một số" và "mong muốn" đều không đo được. | Chỉ tiêu [tên chỉ tiêu] đạt [tỷ lệ]% kế hoạch, thiếu [số] so với chỉ tiêu được giao. |
| Ban chấp hành còn yếu kém, thiếu trách nhiệm. | Tự phán xét nặng, không nêu sự việc; đây là giọng bản kiểm điểm. | Ban chấp hành chưa tổ chức được [số] trong [số] buổi sinh hoạt định kỳ theo kế hoạch. |
| Do khách quan nên kết quả còn hạn chế. | Gộp nguyên nhân vào câu tồn tại, lại chỉ đổ cho khách quan. | Tách thành hai câu: câu tồn tại nêu việc và số; câu nguyên nhân để ở mục nguyên nhân. |
| Hoạt động ngoại khoá chưa phong phú. | Không biết so với cái gì, người đọc không kiểm được. | Năm học tổ chức [số] hoạt động ngoại khoá, ít hơn [số] hoạt động so với kế hoạch đầu năm. |
Quy luật chung của cột phải: chủ ngữ là việc hoặc bộ phận, động từ trung tính ("chưa", "còn", "đạt"), có ít nhất một con số hoặc một mốc thời gian. Không có số thì có phạm vi: bao nhiêu tổ, bao nhiêu tháng, khâu nào.
Ba mức độ và cách viết cho từng mức
Mức nhẹ: chậm, chưa đều, chưa đủ. Việc vẫn xong nhưng trễ hoặc không đồng đều giữa các tổ, các lớp, các bộ phận. Viết một câu, có mốc thời gian hoặc phạm vi. Ví dụ: Việc cập nhật hồ sơ của [số] trên [số] tổ còn chậm so với lịch, hoàn thành sau hạn từ một đến hai tuần. Không cần nêu hệ quả nếu hệ quả không đáng kể.
Mức vừa: không đạt chỉ tiêu nội bộ. Đơn vị tự đặt chỉ tiêu và không đạt. Viết hai câu: con số thiếu hụt và ảnh hưởng. Ví dụ giả định: kế hoạch tập huấn 120 lượt người, thực hiện 90 lượt, đạt 75%. Câu viết: Công tác tập huấn đạt 75% kế hoạch (90/120 lượt), một số thành viên mới chưa được hướng dẫn quy trình trước khi nhận việc.
Mức nặng: không đạt chỉ tiêu cấp trên giao hoặc có việc bị phản ánh. Viết đủ bốn ý: việc gì, thiếu bao nhiêu, hệ quả, đơn vị đã khắc phục tới đâu. Câu cuối quan trọng nhất, vì nó cho thấy đơn vị không bỏ mặc. Ví dụ: Trong năm có [số] phản ánh của [đối tượng] về [việc]; đơn vị đã giải quyết [số] trường hợp, còn [số] trường hợp đang xử lý, dự kiến xong trong [thời gian].
Không phải mức nào cũng cần đưa vào. Những sai sót đã sửa xong trong kỳ, không để lại hệ quả, có thể không cần nêu ở phần tồn tại của báo cáo tổng kết. Đưa vào quá nhiều việc vặt làm loãng những tồn tại thật cần cấp trên chú ý.
Thứ tự làm phần tồn tại cho khỏi sót, khỏi lệch
Làm phần này sau khi đã xong phần kết quả, không viết song song.
- Rà lại phần kết quả theo từng mảng việc. Đánh dấu mảng nào có chỉ tiêu không đạt, mảng nào có việc chậm, mảng nào không có số nhưng ai cũng biết là chưa ổn.
- Đối chiếu với kế hoạch đầu năm. Việc nào có trong kế hoạch mà phần kết quả không nhắc tới thì nhiều khả năng đó là tồn tại bị bỏ quên.
- Hỏi lại tổ trưởng, trưởng bộ phận. Họ biết những việc vướng mà số liệu không thể hiện, như thiếu người, thiết bị hỏng kéo dài, quy trình chồng chéo.
- Xếp theo mức độ, nặng đưa lên trước. Người đọc thường chỉ nhớ hai ba dòng đầu, nên để việc cần cấp trên chú ý lên đầu.
- Viết mỗi tồn tại thành một gạch đầu dòng riêng. Mỗi dòng một việc, không gộp hai việc khác bản chất vào một câu.
- Đánh số để mục nguyên nhân và mục giải pháp trỏ về được. Tồn tại thứ nhất, thứ hai sẽ có nguyên nhân và giải pháp tương ứng ở phần sau.
Lỗi giọng văn hay gặp và cách sửa
Lỗi thường gặp nhất là chuyển sang giọng kiểm điểm. Những chữ như "yếu kém", "thiếu trách nhiệm", "buông lỏng", "chưa sâu sát" là chữ đánh giá con người, đặt trong báo cáo tổng kết của tập thể dễ gây căng thẳng ở hội nghị và không giúp ai sửa việc. Báo cáo tổng kết nói về việc; đánh giá con người thuộc về bản kiểm điểm hay phiếu đánh giá cá nhân.
Lỗi thứ hai là dùng chữ mềm đến mức xoá nghĩa: "còn có mặt chưa thật sự đồng đều", "bước đầu còn một số khó khăn". Mỗi chữ "còn", "một số", "bước đầu", "chưa thật sự" làm câu mờ thêm một lớp. Một câu tồn tại chỉ nên có tối đa một chữ giảm nhẹ.
Lỗi thứ ba là viết tồn tại như danh sách lời xin lỗi, xong lại không có giải pháp nào ở phần phương hướng. Người nghe sẽ hỏi: biết vậy rồi năm sau làm gì. Mỗi tồn tại phải có chỗ đứng ở phần sau, dù chỉ là một gạch đầu dòng giải pháp ngắn. Nếu một tồn tại không có giải pháp nào trong tầm tay đơn vị, thì nó nên chuyển sang phần kiến nghị gửi cấp trên.
Một mục tồn tại hoàn chỉnh, đọc thử từ đầu đến cuối
Để thấy các nguyên tắc trên ghép lại ra sao, dưới đây là mục tồn tại của một trường tiểu học giả định trong báo cáo sơ kết học kỳ 1. Mọi con số là ví dụ giả định. Trường có 24 lớp, kế hoạch học kỳ đặt ra 12 chuyên đề sinh hoạt tổ chuyên môn, mỗi lớp tổ chức ít nhất hai buổi đọc sách chung, và hoàn thành cập nhật hồ sơ học sinh trước ngày nghỉ giữa kỳ.
Bên cạnh kết quả đạt được, học kỳ 1 nhà trường còn những tồn tại sau. Thứ nhất, sinh hoạt chuyên môn theo chuyên đề mới thực hiện 9 trên 12 chuyên đề theo kế hoạch, đạt 75%; ba chuyên đề của khối 4 và khối 5 lùi sang học kỳ 2. Thứ hai, hoạt động đọc sách chung chưa đều: 18 trên 24 lớp tổ chức đủ hai buổi, 6 lớp mới tổ chức một buổi. Thứ ba, việc cập nhật hồ sơ học sinh của 3 lớp hoàn thành chậm khoảng hai tuần so với lịch, nhà trường đã nhắc và đến cuối học kỳ đã cập nhật xong.
Đoạn này ngắn, nhưng người đọc ở Sở hay ở hội đồng trường đều biết chính xác chuyện gì chưa đạt, ở khối nào, mức nào. Tồn tại thứ ba là mức nhẹ, đã khắc phục, nên chỉ cần một câu; hai tồn tại đầu có số để học kỳ 2 đo lại. Không có chữ nào đánh giá giáo viên, không có lời biện hộ chen vào giữa.
Khung điền được cho mục tồn tại, hạn chế
Chép khung dưới vào bản dự thảo, điền theo số liệu của đơn vị bạn rồi xoá những dòng không dùng.
- 1. [Mảng việc]: [chỉ tiêu] đạt [tỷ lệ]% kế hoạch ([số thực hiện]/[số kế hoạch]); [hệ quả ngắn nếu có].
- 2. [Mảng việc]: việc [tên việc] hoàn thành chậm [số] tuần so với lịch, do đó [việc kéo theo] lùi sang [thời điểm].
- 3. [Mảng việc]: chất lượng [việc] chưa đồng đều, [số] trên [số] [tổ/lớp/bộ phận] chưa đạt yêu cầu về [tiêu chí].
- 4. [Mảng việc]: trong năm có [số] ý kiến phản ánh về [việc]; đã giải quyết [số], còn [số] đang xử lý.
- 5. [Mảng việc]: chưa triển khai được [việc] theo kế hoạch đầu năm vì [lý do ngắn, chi tiết để ở mục nguyên nhân].
Khi tự soát trước khi trình ký, đọc riêng từng dòng và hỏi: người ngoài đơn vị đọc dòng này có biết chuyện gì xảy ra không, có kiểm lại được không. Dòng nào không qua được hai câu hỏi đó thì viết lại. Cuối cùng đếm số tồn tại: thường từ ba đến sáu dòng là vừa với một báo cáo tổng kết năm; nhiều hơn tám dòng thì nên gộp những việc cùng bản chất.
Câu hỏi thường gặp
Phần tồn tại hạn chế nên dài bao nhiêu trong báo cáo tổng kết năm?
Thường chiếm khoảng một phần năm đến một phần tư độ dài phần đánh giá kết quả. Ba đến sáu gạch đầu dòng là vừa với đa số đơn vị. Quan trọng hơn độ dài là mỗi dòng có việc cụ thể và có con số hoặc phạm vi.
Có nên nêu tên người hoặc bộ phận cụ thể trong phần tồn tại không?
Nêu tên bộ phận hoặc mảng việc thì được, vì đó là thông tin cần để sửa. Không nêu tên người trong báo cáo tổng kết tập thể; trách nhiệm cá nhân được xem xét ở kênh khác như kiểm điểm hay đánh giá định kỳ.
Đơn vị đạt hết chỉ tiêu thì phần tồn tại viết gì?
Vẫn có những việc chất lượng chưa đều, chậm tiến độ ở vài khâu, hoặc việc mới chưa làm được. Viết những việc đó với mức độ nhẹ, đủ thật, và nối sang phương hướng năm tới để cho thấy đơn vị vẫn có việc phải nâng lên.
Viết tồn tại và nguyên nhân chung một đoạn có được không?
Không nên. Tách hai mục giúp người đọc thấy rõ việc gì chưa đạt rồi mới xét vì sao. Gộp lại thì câu thường dài, nguyên nhân dễ lấn sang thành lời giải thích cho tồn tại, nghe như biện hộ.
Làm sao để phần tồn tại không bị cấp trên cho là né tránh?
Đặt những việc nặng nhất lên đầu, có con số thật và nêu cả hệ quả. Sau đó trình bày việc đơn vị đã làm để khắc phục. Cấp trên ít khi phê bình một tồn tại được nêu thẳng kèm giải pháp; họ thường phê bình tồn tại bị giấu đi rồi lộ ra.
Có nên dùng câu "còn một số hạn chế nhất định" không?
Chỉ nên dùng như câu dẫn mở đầu mục, sau đó phải liệt kê cụ thể ngay. Nếu câu này đứng một mình, không có gạch đầu dòng nào theo sau, thì phần tồn tại coi như chưa được viết.