Văn phòng tổng hợp báo cáo tổng kết toàn cơ quan nên làm theo bốn khâu: phát đề cương có khung số và hạn nộp, đối số giữa các bản, cắt gọn và viết lại cho cùng một giọng, rồi tự viết phần đánh giá chung, tồn tại và phương hướng của cả cơ quan. Ba phần cuối không thể ghép từ bản của các phòng mà phải do người tổng hợp viết, vì nó nhìn từ vị trí toàn cơ quan.
Ai từng làm chuyên viên tổng hợp đều biết cảnh: hạn đã tới, trong tay có năm bảy tệp, tệp dài hai trang, tệp dài mười lăm trang, tệp chỉ có số, tệp toàn chữ. Bài này đi qua quy trình biên tập mà nhiều chánh văn phòng lâu năm vẫn dùng, từ đề cương gửi đi tới bản cuối trình ký, kèm câu mẫu và những điều không cần viết.
Bốn khâu, lùi từ ngày hội nghị
Ví dụ giả định: hội nghị tổng kết của cơ quan họp ngày 25 tháng 12. Lịch dưới đây là mức tối thiểu để không phải thức đêm.
- Ngày 20 tháng 11: phát đề cương. Đề cương ghi rõ khung mục, bảng số cần điền, mốc chốt số liệu, độ dài tối đa của mỗi phòng, hạn nộp và người nhận.
- Ngày 5 tháng 12: các phòng nộp bản. Văn phòng đánh dấu phòng nào đúng hạn, phòng nào thiếu bảng số.
- Ngày 6 đến 10 tháng 12: đối số và ghép. Đối chiếu số giữa các phòng và với báo cáo định kỳ đã gửi trong năm; ghép thành bản thô.
- Ngày 11 đến 15 tháng 12: biên tập và viết phần chung. Cắt, viết lại cho cùng giọng; viết đánh giá chung, tồn tại, phương hướng.
- Ngày 16 tháng 12: trình lãnh đạo cho ý kiến lần đầu.
- Ngày 18 đến 20 tháng 12: lấy ý kiến các phòng về bản dự thảo. Chỉ hỏi về số và nội dung của phòng mình.
- Ngày 22 tháng 12: chốt bản trình ký. Hai ngày còn lại dành cho bản tóm tắt để đọc tại hội nghị và in tài liệu.
Mốc ngày 20 tháng 11 nghe sớm, nhưng các phòng luôn cần ít nhất hai tuần để gom số. Đề cương phát muộn thì mọi khâu sau đều bị ép, và người chịu là văn phòng.
Đề cương gửi các phòng nên có gì
Phần lớn công sức biên tập về sau phụ thuộc vào đề cương. Một đề cương tốt gồm:
- Khung mục thống nhất, có số thứ tự, để các phòng không tự đặt tên mục.
- Bảng số có sẵn cột: chỉ tiêu, kế hoạch năm, thực hiện, so kế hoạch, năm trước, so cùng kỳ.
- Mốc chốt số liệu chung, ví dụ ngày 30 tháng 11 kèm ước cả năm.
- Độ dài tối đa phần lời của mỗi phòng, ví dụ không quá bốn trang.
- Yêu cầu nêu ba việc nổi bật nhất và ba việc chưa làm được, có số.
- Yêu cầu riêng phần kiến nghị, chỉ việc vượt thẩm quyền phòng.
- Quy định trình bày tối thiểu: cách viết số thập phân, đơn vị đo, cách viết ngày tháng.
Dòng yêu cầu "ba việc nổi bật, ba việc chưa làm được" là dòng đáng giá nhất. Nó buộc phòng tự chọn lọc thay vì đổ hết mọi việc vào, và cho văn phòng nguyên liệu sẵn để viết đánh giá chung.
Đề cương nên kèm một ví dụ đã điền cho một nhiệm vụ, viết đúng kiểu câu văn phòng muốn nhận. Nhìn ví dụ, các phòng làm theo nhanh hơn đọc mười dòng hướng dẫn.
Đối số: những chỗ hay vênh giữa các phòng
Hai phòng cùng báo cáo một việc với hai con số. Ví dụ phòng chuyên môn báo cáo kiểm tra 21 cuộc, thanh tra báo cáo 18 cuộc do có 3 cuộc phối hợp. Văn phòng chọn một cách đếm, ghi chú rõ, và báo hai phòng biết.
Số năm nhỏ hơn số chín tháng đã báo cáo. Thường do phòng quên cộng phần đã báo cáo trước hoặc đổi cách đếm giữa năm. Hỏi lại ngay, đừng tự sửa.
Tỷ lệ không khớp với số tuyệt đối. Phòng ghi 87% nhưng số là 20 trên 24, tức 83,3%. Bấm lại mọi tỷ lệ trong bản ghép, mất nửa giờ nhưng tránh được câu hỏi tại hội nghị.
Số tài chính khác số kế toán. Mọi số tiền trong báo cáo lấy theo số kế toán, cùng mốc. Phòng nào ghi khác thì thay bằng số kế toán và báo cho phòng.
Cắt và viết lại cho cùng một giọng
Bản ghép thô thường dài gấp đôi mức cần. Nguyên tắc cắt của người biên tập lâu năm: giữ kết quả, bỏ quy trình; giữ số, bỏ tính từ; giữ việc nổi bật, gộp việc thường xuyên thành một câu. Một đoạn bốn câu kể phòng đã "tham mưu, xây dựng, trình ban hành, triển khai, hướng dẫn, đôn đốc" thường rút được thành một câu có số.
Giọng văn phải thống nhất ở ba điểm. Chủ ngữ: trong bản toàn cơ quan, chủ ngữ là cơ quan hoặc tên Sở, UBND, không để nguyên "phòng đã" ở mọi câu; khi cần nêu đơn vị thực hiện thì viết "cơ quan giao phòng [tên] chủ trì". Thì: thống nhất kể việc đã làm, không lẫn "sẽ" và "đang" trong phần kết quả. Đơn vị đo: một cách viết số, một cách viết tỷ lệ cho cả bản.
Một điểm hay bị bỏ qua là độ dài cân đối giữa các lĩnh vực. Phòng viết kỹ thường chiếm nhiều trang hơn, dù lĩnh vực của họ không phải trọng tâm năm đó. Văn phòng nên phân bổ dung lượng theo tầm quan trọng của nhiệm vụ trong kế hoạch năm, không theo độ dài bản phòng nộp.
Ví dụ trước khi sửa: Phòng đã tích cực tham mưu cho lãnh đạo triển khai thực hiện tốt công tác thẩm định, trong năm đã tiếp nhận và thẩm định được khá nhiều hồ sơ, góp phần đạt được nhiều thành tích đáng khích lệ. Sau khi sửa: Trong năm, cơ quan thẩm định [số] hồ sơ, [tỷ lệ]% đúng thời hạn; thời gian thẩm định bình quân giảm từ [số] xuống [số] ngày làm việc.
Người tổng hợp nên tránh viết lại nội dung chuyên môn mà mình không chắc. Khi cắt một đoạn chuyên môn, gửi lại phòng đó câu đã sửa để họ xác nhận. Một chữ sai về chuyên môn trong báo cáo toàn cơ quan là lỗi của văn phòng, không phải của phòng.
Viết phần đánh giá chung: nhìn từ vị trí toàn cơ quan
Phần đánh giá chung không phải là tóm tắt lần lượt từng phòng. Nó trả lời ba câu: năm qua cơ quan làm được những việc gì có ý nghĩa nhất với ngành hoặc địa phương; những việc gì chưa làm được và vì sao; bài học nào cần mang sang năm sau. Mỗi câu trả lời lấy từ phần "ba việc nổi bật, ba việc chưa làm được" mà các phòng đã nộp, nhưng phải chọn lại theo tầm quan trọng chung.
Năm [năm], cơ quan hoàn thành [số]/[số] nhiệm vụ được giao trong kế hoạch, trong đó nổi bật là [việc 1], [việc 2]. Còn [số] nhiệm vụ chưa hoàn thành, tập trung ở [lĩnh vực], chủ yếu do [nguyên nhân]. Bài học rút ra là [bài học gắn với việc cụ thể].
Bài học nên gắn với một việc có thật trong năm. Câu "phải phát huy sức mạnh tập thể" đúng ở mọi nơi nên không ai nhớ. Câu "việc nào có nhiều phòng tham gia thì phải giao một phòng chủ trì và một mốc báo cáo chung ngay từ đầu, như đã làm với đợt kiểm tra liên ngành quý ba" thì người dự hội nghị nhớ, và năm sau làm theo được.
Phương hướng toàn cơ quan: chọn lọc từ kế hoạch của các phòng
Các phòng thường gửi kèm phương hướng năm tới, mỗi phòng tám mười việc. Ghép nguyên vào sẽ ra một danh sách năm sáu chục dòng mà không ai đọc hết. Việc của văn phòng là chia làm hai tầng. Tầng trên là năm đến bảy nhiệm vụ trọng tâm của cả cơ quan, lấy từ chỉ đạo của cấp trên và từ những tồn tại lớn nhất năm nay. Tầng dưới là nhiệm vụ cụ thể của từng phòng, có thể để ở phụ lục hoặc trình bày gọn theo từng lĩnh vực.
Mỗi nhiệm vụ trọng tâm nên có ba thành phần: việc gì, đo bằng gì, ai chủ trì. Nhiệm vụ trọng tâm thứ [số]: [tên nhiệm vụ]; chỉ tiêu [chỉ tiêu]; giao [phòng] chủ trì, [phòng] phối hợp; hoàn thành trong [thời hạn]. Câu theo khuôn này ngắn mà đủ để đầu năm sau văn phòng lập ngay được bảng theo dõi nhiệm vụ.
Trước khi chốt, đặt phần tồn tại và phần phương hướng cạnh nhau. Tồn tại lớn nào không có nhiệm vụ trọng tâm tương ứng thì hoặc thêm vào, hoặc ghi rõ đã đưa sang kiến nghị với cấp trên. Thiếu bước nối này, báo cáo năm sau sẽ lặp lại đúng những tồn tại của năm nay.
Kiến nghị của cả cơ quan cũng gom ở bước này. Kiến nghị nào nhiều phòng cùng nêu thì gộp lại thành một, viết rõ cơ quan đề nghị cấp nào giải quyết việc gì, để đạt mục đích gì.
Những gì không cần viết trong bản toàn cơ quan
Văn phòng cắt được những thứ dưới đây mà không mất gì của báo cáo:
- Nhắc lại chức năng, nhiệm vụ của từng phòng.
- Danh sách văn bản đã ban hành; nếu cần, đưa số tổng vào một câu.
- Các câu cảm ơn, ghi nhận đặt rải rác trong phần kết quả.
- Chi tiết từng cuộc họp, từng đoàn công tác không tạo ra kết quả riêng.
- Những kiến nghị lặp lại của nhiều phòng; gộp thành một kiến nghị chung.
- Bảng số chi tiết của từng phòng; đưa vào phụ lục, thân bài chỉ giữ số chính.
Sau khi cắt, đọc lại bản cuối từ đầu tới cuối một lần liền mạch, không dừng sửa. Chỗ nào đọc thấy vấp, đổi giọng đột ngột, hoặc phải đọc lại mới hiểu thì đánh dấu, sửa sau. Cách đọc liền này bắt được những chỗ ghép thô mà đọc từng đoạn không thấy.
Câu hỏi thường gặp
Văn phòng có nên viết lại toàn bộ bản của các phòng không?
Không cần viết lại toàn bộ, chỉ cắt, sắp lại và chỉnh câu cho cùng giọng. Nội dung chuyên môn nên giữ nguyên ý của phòng, khi sửa câu thì gửi phòng xác nhận. Phần văn phòng phải tự viết là đánh giá chung, tồn tại và phương hướng của toàn cơ quan.
Phòng nộp muộn thì xử lý thế nào?
Ghép trước bằng số liệu từ báo cáo định kỳ gần nhất của phòng đó, đánh dấu chỗ cần cập nhật. Báo lãnh đạo văn phòng danh sách phòng nộp muộn để nhắc. Không nên dời cả lịch vì một phòng.
Báo cáo toàn cơ quan nên dài bao nhiêu?
Phần thân thường khoảng mười lăm đến hai mươi lăm trang tuỳ quy mô, chưa tính phụ lục. Nếu dài hơn, xem lại những phần kể quy trình và danh sách văn bản. Bản tóm tắt để đọc tại hội nghị nên ngắn hơn nhiều.
Số liệu giữa hai phòng vênh nhau thì ai quyết?
Văn phòng đề xuất một cách đếm thống nhất và báo cả hai phòng, nếu còn tranh luận thì trình lãnh đạo phụ trách quyết. Cách đếm đã chọn nên ghi chú trong báo cáo hoặc phụ lục. Không tự chọn số đẹp hơn để đưa vào.
Đề cương gửi các phòng có cần kèm ví dụ không?
Nên kèm một ví dụ đã điền cho một nhiệm vụ, đúng kiểu câu văn phòng muốn nhận. Ví dụ giúp các phòng làm theo nhanh và đồng đều hơn đọc hướng dẫn dài. Khâu biên tập về sau nhờ đó nhẹ đi đáng kể.
Phần đánh giá chung khác phần kết quả ở chỗ nào?
Phần kết quả trình bày theo từng lĩnh vực, từng nhiệm vụ với đầy đủ số. Phần đánh giá chung chọn ra vài việc có ý nghĩa nhất, vài việc chưa làm được và bài học, nhìn từ vị trí toàn cơ quan. Phần này ngắn, thường dưới một trang.