Tham luận tại hội nghị tổng kết là phần phát biểu 5 đến 7 phút của một tổ, bộ phận hay cá nhân được phân công, đi sâu vào MỘT việc đã làm, một kinh nghiệm hoặc một vướng mắc, rồi đề xuất cụ thể. Khung gọn nhất có năm phần: lý do chọn vấn đề, việc đã làm, kết quả có số, điều rút ra, đề xuất. Tham luận không nhắc lại báo cáo chung, cũng không là báo cáo tổng kết thu nhỏ của riêng tổ.
Tổ trưởng được giao viết tham luận thường lúng túng ở chỗ chọn nói cái gì, vì tổ làm cả chục việc trong năm. Bài này đưa khung năm phần có câu mẫu, cách chọn vấn đề, ví dụ một tham luận của tổ một cửa ở UBND phường (ví dụ giả định), và những lỗi khiến ban tổ chức phải cắt lời người tham luận.
Tham luận khác báo cáo của tổ ở chỗ nào
Hẹp hơn. Báo cáo của tổ đi đủ mọi mặt công tác. Tham luận chọn một mặt, có khi chỉ một việc, và nói cho đến nơi đến chốn.
Sâu hơn. Báo cáo nói "đã triển khai", tham luận nói triển khai thế nào, ai làm, bắt đầu từ đâu, vấp ở chỗ nào, gỡ ra sao. Chi tiết "làm thế nào" là thứ các tổ khác cần nghe để làm theo.
Có người nghe cụ thể. Tham luận nói với các tổ, bộ phận ngang hàng và với lãnh đạo đang chủ trì. Đề xuất cuối tham luận thường gửi tới lãnh đạo, kinh nghiệm thì gửi tới các tổ.
Được phép nêu vướng mắc thẳng hơn. Báo cáo chung phải cân đối, tham luận có thể chọn đúng chỗ đang vướng để hội nghị cùng bàn. Nhiều chủ toạ phân công tham luận chính vì muốn một vấn đề được đưa ra công khai.
Ngắn hơn hẳn. Năm đến bảy phút, tương đương khoảng 600 đến 850 tiếng khi đọc vừa phải. Quá mười phút là đã lấy thời gian của người tham luận sau.
Chọn vấn đề: một việc có số, có bài học, có đề xuất
Trước khi viết chữ nào, hỏi lại người phân công: hội nghị muốn tổ nói về chuyện gì. Nhiều khi chương trình đã định sẵn, ví dụ "tham luận về kinh nghiệm rút ngắn thời gian giải quyết hồ sơ". Nếu được tự chọn, chọn việc thoả cả ba điều: có kết quả đo được, có một chỗ đã vấp và đã gỡ, có một đề xuất mà hội nghị có thể quyết.
Việc tốt cho tham luận thường là việc mới làm năm nay, hoặc việc cũ nhưng làm theo cách khác. Việc "hằng năm vẫn làm, năm nay vẫn tốt" ít có gì để nói. Việc thất bại cũng có thể là đề tài tham luận tốt nếu tổ đã hiểu vì sao thất bại và có đề xuất sửa, vì đó là thứ các tổ khác cần tránh.
Một phép thử nhanh: viết tên vấn đề thành một câu hỏi mà tham luận trả lời. Ví dụ "Làm sao tổ giảm được số hồ sơ phải bổ sung lần hai?" hay "Vì sao tổ chuyên môn chuyển sang sinh hoạt theo nghiên cứu bài học mà giáo viên không thấy quá tải?". Nếu không viết được câu hỏi nào, vấn đề còn quá rộng.
Tránh chọn vấn đề trùng với báo cáo chính. Hỏi người soạn báo cáo chính xem phần nào họ đã nói kỹ, tham luận của bạn nên đào sâu đúng chỗ báo cáo chỉ nêu một dòng.
Khung năm phần và câu mẫu điền được
Mỗi phần dưới đây có độ dài gợi ý tính theo bài 7 phút và một câu mẫu để bạn điền. Chỗ trong ngoặc vuông là chỗ thay bằng thông tin của tổ bạn.
- Mở và lý do chọn vấn đề (khoảng 1 phút). Kính thưa hội nghị, thay mặt [tên tổ, bộ phận], xin trình bày tham luận về [vấn đề]. Tổ chọn vấn đề này vì đầu năm, [mô tả tình trạng cụ thể, có số].
- Việc đã làm (khoảng 2 phút). Kể theo thứ tự thời gian, hai đến bốn bước, mỗi bước có ai làm và làm gì. Từ tháng [số], tổ phân công [người, nhóm] làm [việc]. Ban đầu cách làm này vướng ở [chỗ vướng], tổ đã [cách gỡ].
- Kết quả (khoảng 1 phút). Số trước và sau, so cùng kỳ. Sau [số] tháng, [chỉ số] giảm từ [số] xuống [số], tương đương [tỷ lệ].
- Điều rút ra (khoảng 1,5 phút). Hai bài học cụ thể, đủ để tổ khác làm theo. Điều tổ rút ra là [bài học 1], và [bài học 2]. Nếu làm lại, tổ sẽ [điều sẽ làm khác].
- Đề xuất (khoảng 1 phút). Một đến hai đề xuất có địa chỉ: gửi ai, làm gì, khi nào. Tổ đề xuất [lãnh đạo, bộ phận] xem xét [việc cụ thể] trong [thời gian], để [kết quả mong muốn]. Xin cảm ơn hội nghị.
Phần mở không cần chào dài từng thành phần đại biểu nếu người phát biểu trước đã chào đủ. Chủ toạ đã giới thiệu tên tổ, bạn chỉ cần nói "thay mặt tổ" là đủ.
Một tham luận mẫu rút gọn (ví dụ giả định)
Ví dụ giả định: tổ tiếp nhận và trả kết quả ở một UBND phường tham luận về việc giảm hồ sơ phải bổ sung. Phần mở: Đầu năm, cứ 100 hồ sơ tiếp nhận thì có khoảng 18 hồ sơ phải hẹn người dân quay lại bổ sung giấy tờ. Mỗi lần quay lại là một lần người dân mất nửa buổi làm việc, nên tổ chọn đây là việc cần sửa trước.
Phần việc đã làm: Từ tháng ba, tổ rà lại 200 hồ sơ bị trả bổ sung trong quý một, thấy hơn một nửa thiếu cùng ba loại giấy tờ. Tổ làm một tờ hướng dẫn một trang cho từng thủ tục hay gặp, đặt ngay ở quầy, đồng thời thống nhất trong tổ: hồ sơ thiếu thì ghi đủ mọi thứ còn thiếu trong một lần, không trả từng lần một. Phần kết quả: Tới tháng mười một, tỷ lệ hồ sơ phải bổ sung còn khoảng 7 trên 100, giảm 11 điểm phần trăm so với đầu năm.
Phần điều rút ra: Thứ nhất, đừng đoán vì sao hồ sơ bị trả, mà đếm. Thứ hai, quy tắc ghi đủ một lần quan trọng hơn mọi tờ hướng dẫn. Phần đề xuất: Tổ đề xuất văn phòng UBND phường cho in tờ hướng dẫn thành bộ thống nhất trước quý một năm tới, và cho tổ hai buổi tập huấn chung với các bộ phận chuyên môn về những giấy tờ hay thiếu. Toàn bộ chưa tới 700 tiếng, đọc chừng sáu phút.
Lỗi làm tham luận thành bài nhạt
Những lỗi dưới đây gặp rất nhiều ở hội nghị tổng kết, và đa số đến từ việc viết tham luận như viết báo cáo.
- Kể đủ mọi việc tổ làm trong năm, mỗi việc một câu, không việc nào sâu: người nghe không mang về được gì.
- Mở đầu bằng một đoạn dài về tầm quan trọng của vấn đề, tới phút thứ ba mới vào việc.
- Toàn câu "tổ đã tích cực, chủ động, sáng tạo" mà không có một hành động cụ thể nào.
- Có kết quả nhưng không có số trước, chỉ có số sau, nên không biết đã thay đổi được bao nhiêu.
- Đề xuất chung chung kiểu "đề nghị cấp trên quan tâm hơn nữa", không ai biết phải làm gì.
- Nêu vướng mắc thành trách móc một bộ phận khác có mặt trong hội trường.
- Đọc lố giờ vì không bấm giờ trước, bị chủ toạ nhắc trước toàn hội nghị.
Lỗi thứ sáu cần nói thêm: tham luận có thể nêu chỗ phối hợp chưa tốt, nhưng nêu như một việc của cả hai bên và kèm đề xuất cách làm. Việc chuyển hồ sơ giữa tổ và [bộ phận] còn mất trung bình [số] ngày; tổ đề xuất hai bên thống nhất một đầu mối nghe khác hẳn bộ phận kia chuyển chậm.
Đổi giọng tham luận theo nơi trình bày
Khung năm phần dùng được ở mọi nơi, nhưng trọng tâm và cách xưng hô đổi theo hội nghị. Bảng dưới gợi ý chỗ cần chỉnh cho bốn loại hội nghị hay gặp.
| Nơi trình bày | Nên chọn vấn đề | Lưu ý khi viết |
|---|---|---|
| Hội nghị sơ kết học kỳ 1, tổng kết năm học của trường | Một cách tổ chức dạy học, sinh hoạt chuyên môn, phối hợp với cha mẹ học sinh đã đổi trong năm | Kết quả nói theo tỷ lệ chung của khối hoặc tổ; không nêu tên học sinh, không so lớp này với lớp kia |
| Hội nghị tổng kết của cơ quan, UBND xã, phường | Một quy trình đã rút ngắn, một việc phối hợp giữa các bộ phận, một chuyên đề cấp trên giao | Đề xuất gửi đúng thẩm quyền của hội nghị; việc vượt thẩm quyền thì đề nghị "kiến nghị lên cấp trên" |
| Hội nghị người lao động ở doanh nghiệp | An toàn lao động ở một xưởng, một sáng kiến giảm hao hụt, điều kiện làm việc của một bộ phận | Nói bằng việc và số của xưởng; tránh lời lẽ đối đầu giữa người lao động và ban giám đốc |
| Hội nghị tổng kết công đoàn, chi đoàn, hội | Một hoạt động chăm lo hội viên, một phong trào ở cơ sở, cách huy động người tham gia | Giọng gần gũi, ví dụ cụ thể về người được hỗ trợ nhưng không nêu tên khi chuyện riêng tư |
Dù ở đâu, phần kết quả vẫn cần số trước và số sau. Ở trường học, số đó là tỷ lệ chung; ở doanh nghiệp là số giờ, số sự cố, số lượng hao hụt; ở đoàn thể là số người tham gia, số lượt hỗ trợ. Không có số, tham luận chỉ còn là lời kể.
Gửi trước, tập trước và trong lúc đọc
Gửi bản tham luận cho người tổng hợp hội nghị trước ít nhất hai ngày. Họ cần đọc để tránh hai tham luận trùng ý, và để chủ toạ chuẩn bị phần kết luận có nhắc tới đề xuất của tổ. Tham luận nộp muộn hay bị xếp vào nhóm "nếu còn thời gian", nghĩa là có khi không được đọc.
Đọc thử thành tiếng ít nhất một lần trước tổ, bấm giờ. Nhờ một người trong tổ ngồi cuối phòng nghe. Câu nào đọc lên vấp thì sửa câu, không tập cho trơn câu sai. Đánh dấu hai chỗ có thể cắt ngay nếu chủ toạ đề nghị rút ngắn tại chỗ, thường là bớt một bước trong phần việc đã làm và bớt một bài học.
Trong lúc đọc, nhìn lên hội trường ở cuối mỗi phần, nhất là lúc nói con số kết quả và lúc nêu đề xuất. Khi xong, nói "Xin cảm ơn hội nghị" và về chỗ, không thêm lời xin lỗi vì nói chưa hay. Nếu chủ toạ hỏi lại đề xuất, trả lời ngắn và có số, đã chuẩn bị sẵn từ trước.
Câu hỏi thường gặp
Bài tham luận tại hội nghị tổng kết dài bao nhiêu là vừa?
Thường từ 5 đến 7 phút, tương đương khoảng 600 đến 850 tiếng khi đọc vừa phải. Bạn nên hỏi ban tổ chức thời gian được giao và chuẩn bị ngắn hơn một chút để có chỗ dự phòng.
Tham luận có cần nêu toàn bộ kết quả của tổ trong năm không?
Không cần. Toàn bộ kết quả đã nằm trong báo cáo của tổ hoặc báo cáo chung, tham luận chỉ chọn một việc để nói sâu về cách làm, kết quả, bài học và đề xuất.
Có nên nêu khó khăn, vướng mắc trong tham luận không?
Nên, vì đó thường là lý do hội nghị cần nghe tham luận. Điều quan trọng là nêu vướng mắc một cách cụ thể, có số và kèm đề xuất cách gỡ, không nêu thành lời trách một bộ phận hay một người.
Ai ký bài tham luận của tổ?
Tham luận thường do tổ trưởng hoặc người được phân công trình bày đứng tên, thay mặt tổ. Theo hướng dẫn của từng đơn vị, có nơi yêu cầu nộp kèm bản in để lưu hồ sơ hội nghị, bạn nên hỏi bộ phận tổng hợp.
Tham luận ở trường học nên chọn đề tài gì?
Nên chọn một việc tổ chuyên môn đã làm khác đi trong năm học, có kết quả đo được theo tỷ lệ chung, ví dụ một cách sinh hoạt chuyên môn mới. Không nêu tên học sinh, không so sánh kết quả giữa các em hay giữa các lớp.
Đề xuất trong tham luận viết thế nào để được xem xét?
Đề xuất nên có ba ý rõ: gửi tới ai, đề nghị làm việc gì, trong thời gian nào. Một đề xuất cụ thể, nằm trong khả năng quyết của hội nghị, dễ được chủ toạ đưa vào phần kết luận hơn những lời đề nghị chung.