Báo cáo tổng kết đợt quyên góp từ thiện phải để bất kỳ người đóng góp nào cũng lần ra được đồng tiền của mình: thu theo từng kênh (tiền mặt, chuyển khoản, hiện vật), chi theo từng khoản có chứng từ, trao cho ai theo tiêu chí nào có xác nhận, số dư xử lý ra sao. Hiện vật ghi theo số lượng, không tự quy ra tiền khi không có hoá đơn.
Một đợt quyên góp làm tốt mà báo cáo sơ sài vẫn có thể để lại điều tiếng, và điều tiếng đó làm đợt sau khó vận động hơn. Bài này đưa dàn ý, bảng thu chi với số liệu ví dụ giả định, cách ghi phần hiện vật và người nhận, các câu hay viết sai, và một danh sách tự soát trước khi công khai. Nội dung dùng được cho công đoàn, chi đoàn, hội, tổ dân phố, lớp học hay nhóm cơ quan, kể cả đợt quyên góp nhỏ chỉ vài tuần.
Nguyên lý: mỗi đồng có dấu vết, mỗi kênh một dòng
Tiền quyên góp đến từ nhiều kênh và mỗi kênh để lại dấu vết khác nhau. Tiền mặt bỏ hòm có biên bản mở hòm với chữ ký người chứng kiến. Tiền chuyển khoản có sao kê tài khoản. Tiền nộp trực tiếp cho người phụ trách có sổ ghi hoặc biên nhận. Hiện vật có phiếu nhận ghi số lượng. Báo cáo tổng kết tốt là báo cáo trong đó mỗi con số tổng đều truy được về một trong những dấu vết này.
Vì thế, trong báo cáo, không gộp các kênh thành một dòng "tổng tiền nhận được". Nên để mỗi kênh một dòng, ghi kèm loại chứng cứ. Người đóng góp qua chuyển khoản muốn tìm thấy khoản của mình trong sao kê; người bỏ hòm muốn biết hòm được mở khi nào, ai chứng kiến. Gộp chung là xoá mất khả năng tự kiểm của họ.
Nguyên lý thứ hai là chi đúng mục đích đã thông báo khi kêu gọi. Nếu kêu gọi cho người bị thiệt hại sau bão thì tiền chỉ chi cho việc đó; nếu muốn dùng số dư cho việc khác, phải nói rõ trong thông báo ban đầu hoặc hỏi ý kiến người đóng góp. Báo cáo cần nêu số dư và cách xử lý số dư bằng một câu rõ ràng. Nguyên lý thứ ba là người giữ tiền không tự mình làm báo cáo một mình: luôn có ít nhất một người khác cùng đối chiếu và ký, để chính người giữ tiền cũng được bảo vệ khi có thắc mắc.
Dàn ý báo cáo, bảy phần
Thứ tự dưới đây đi từ lời kêu gọi tới số dư, đúng theo đường đi của đồng tiền:
- I. Lời kêu gọi: ai kêu gọi, vì việc gì, thời gian nhận, các kênh nhận đã thông báo.
- II. Kết quả thu theo từng kênh: tiền mặt, chuyển khoản, nộp trực tiếp, hiện vật; mỗi kênh có loại chứng cứ.
- III. Tiêu chí và danh sách người nhận: chọn người nhận theo tiêu chí nào, ai lập danh sách, ai xác nhận.
- IV. Chi và trao: các khoản chi theo nhóm, ngày trao, hình thức trao, biên nhận của người nhận.
- V. Số dư và cách xử lý: số tiền, số hiện vật còn lại, xử lý theo cách đã thông báo hoặc đã thống nhất.
- VI. Công khai: công khai ở đâu, từ ngày nào, ai giải đáp thắc mắc.
- VII. Rút kinh nghiệm: khâu nào còn lúng túng, đợt sau làm khác gì.
Câu mở đầu mẫu: Hưởng ứng lời kêu gọi của [đơn vị] ngày [ngày] về việc ủng hộ [mục đích], từ ngày [ngày] đến ngày [ngày], [đơn vị] đã tiếp nhận tiền và hiện vật qua [số] kênh. Kết quả cụ thể như sau. Câu này ngắn, không cần thêm đoạn nói về truyền thống tương thân tương ái.
Bảng thu chi: ví dụ giả định
Ví dụ giả định: một đơn vị quyên góp hỗ trợ các hộ bị thiệt hại sau mưa lũ ở một xã, nhận trong hai tuần. Phần II, IV, V có thể gom thành một bảng như sau:
| Mục | Số tiền (đồng) | Chứng cứ |
|---|---|---|
| Thu tiền mặt qua hòm (hai lần mở hòm) | 12.450.000 | Hai biên bản mở hòm, mỗi lần ba người ký |
| Thu chuyển khoản vào tài khoản của đơn vị | 38.200.000 | Sao kê tài khoản trong thời gian nhận |
| Tổng thu | 50.650.000 | |
| Chi mua 120 suất quà, mỗi suất 350.000 | 42.000.000 | Hoá đơn mua hàng, danh sách nhận có ký |
| Chi thuê xe vận chuyển | 2.400.000 | Hợp đồng, biên nhận |
| Tổng chi | 44.400.000 | |
| Số dư | 6.250.000 | Chuyển vào quỹ hỗ trợ của đơn vị theo thông báo ban đầu |
Hiện vật ghi bảng riêng, chỉ ghi số lượng: ví dụ 1.240 kg gạo, 300 thùng mì, 150 bộ quần áo đã phân loại. Không cộng hiện vật vào tổng tiền, vì không có hoá đơn để quy đổi và dễ bị hiểu là thổi phồng. Kiểm lại phép tính: 12.450.000 cộng 38.200.000 bằng 50.650.000; trừ 44.400.000 còn 6.250.000.
Viết sai và viết đúng
Viết sai: "Tổng số tiền quyên góp được là hơn 50 triệu đồng." Chữ "hơn" khiến người đọc nghĩ số chưa được đếm kỹ. Viết đúng: Tổng thu là 50.650.000 đồng, gồm 12.450.000 đồng tiền mặt và 38.200.000 đồng chuyển khoản. Ghi số chính xác tới đồng.
Viết sai: "Số tiền đã được trao tận tay các hộ khó khăn." Không biết bao nhiêu hộ, theo tiêu chí nào, ai xác nhận. Viết đúng: Trao 120 suất quà cho 120 hộ theo danh sách do UBND xã lập và xác nhận, mỗi hộ ký nhận tại buổi trao ngày [ngày].
Viết sai: "Phần còn lại sẽ được dùng cho các hoạt động thiện nguyện khác." Mơ hồ, dễ bị hiểu là tiền bị giữ lại không rõ mục đích. Viết đúng: Số dư 6.250.000 đồng được chuyển vào quỹ hỗ trợ của đơn vị như đã nêu trong thông báo kêu gọi ngày [ngày], sử dụng cho [mục đích cụ thể].
Viết sai: liệt kê tên từng người đóng góp kèm số tiền trong báo cáo gửi cấp trên. Danh sách người đóng góp nên công khai theo cách đã thông báo, có người muốn ẩn danh. Báo cáo gửi cấp trên chỉ cần tổng theo kênh, danh sách để phụ lục hoặc nơi công khai riêng.
Hiện vật: nhận, giữ, chia và phần hư hỏng
Hiện vật khó quản hơn tiền vì nó chiếm chỗ, có hạn dùng và không đồng đều. Mỗi lần nhận nên có phiếu ghi loại, số lượng, tình trạng, người giao, người nhận. Khi đóng gói thành suất quà, ghi rõ mỗi suất gồm những gì, đóng được bao nhiêu suất, còn thừa bao nhiêu. Báo cáo dựa trên các phiếu này, không dựa trên trí nhớ của người kho.
Phần hư hỏng phải được ghi, dù nhỏ. Ví dụ giả định: trong 1.240 kg gạo có 40 kg bị ẩm do mưa trong lúc vận chuyển, đã lập biên bản và huỷ, còn 1.200 kg chia vào 120 suất quà, mỗi suất 10 kg. Người đóng góp đọc dòng này sẽ yên tâm hơn là thấy số nhận và số trao lệch nhau mà không có giải thích.
Quần áo cũ là trường hợp đặc biệt. Thường có một phần không dùng được và cần loại bỏ. Báo cáo nên ghi số lượng nhận, số lượng sau phân loại, cách xử lý phần bị loại, để không ai nghĩ đồ quyên góp bị bán đi hay bị vứt bừa. Câu mẫu: Tiếp nhận khoảng [số] bộ quần áo, sau phân loại giữ lại [số] bộ còn dùng tốt để trao; phần còn lại được [cách xử lý] có biên bản.
Người nhận: tiêu chí, xác nhận và sự tôn trọng
Danh sách người nhận nên do chính quyền địa phương hoặc tổ chức có trách nhiệm tại nơi nhận lập và xác nhận, theo tiêu chí công bố trước. Báo cáo nêu tiêu chí, số người hoặc số hộ, đơn vị xác nhận, hình thức ký nhận. Danh sách có tên và chữ ký để ở phụ lục, lưu tại đơn vị, không đăng công khai rộng rãi nếu người nhận không đồng ý.
Trong báo cáo và trong ảnh minh hoạ đi kèm, tránh những chi tiết làm người nhận bị tổn thương: ảnh cận mặt người già, trẻ em đang nhận quà, mô tả hoàn cảnh chi tiết kèm tên thật. Không nêu tên trẻ em. Ảnh nên chụp toàn cảnh buổi trao hoặc chụp hàng hoá được chất lên xe. Việc minh bạch là của người làm từ thiện, không phải bắt người nhận phải phơi bày.
Nếu có hộ trong danh sách vắng mặt ngày trao, ghi rõ đã gửi qua ai, có biên nhận không. Nếu có hộ phát sinh ngoài danh sách được bổ sung, ghi lý do và ai đồng ý bổ sung. Những dòng này nhỏ nhưng là nơi người ngoài hay hỏi nhất. Một dòng giải thích viết sẵn trong báo cáo đỡ cho người phụ trách hàng chục lần trả lời riêng lẻ sau này, và giữ được lòng tin cho đợt kêu gọi kế tiếp.
Tự soát trước khi công khai
Một người không tham gia thu chi nên đọc báo cáo trước khi công khai, cầm theo sao kê và các biên bản, trả lời từng câu:
- Tổng thu bằng đúng tổng các kênh, từng kênh khớp với biên bản hoặc sao kê.
- Tổng chi bằng tổng các khoản, mỗi khoản có hoá đơn hoặc biên nhận.
- Số thu trừ số chi bằng đúng số dư.
- Số suất quà, số hộ nhận, số chữ ký trong danh sách khớp nhau.
- Hiện vật nhận, hiện vật trao và phần hư hỏng cộng lại khớp.
- Có câu nói rõ cách xử lý số dư, đúng với thông báo ban đầu.
- Không có tên trẻ em, không có ảnh cận mặt người nhận.
- Ghi nơi công khai, thời gian công khai và người giải đáp thắc mắc theo chức danh.
Nên công khai trong một thời gian đủ để mọi người xem, ví dụ hai tuần, tại nơi người đóng góp dễ thấy nhất, như bảng tin cơ quan, nhà văn hoá khu dân cư hoặc buổi sinh hoạt chung. Hết thời gian công khai mà không có thắc mắc, ghi thêm một dòng vào hồ sơ lưu.
Câu hỏi thường gặp
Có cần nêu tên từng người đóng góp trong báo cáo không?
Báo cáo gửi cấp trên chỉ cần tổng theo kênh. Danh sách người đóng góp công khai theo cách đã thông báo khi kêu gọi, và tôn trọng người muốn ẩn danh. Danh sách đầy đủ lưu tại đơn vị để đối chiếu khi cần.
Hiện vật có nên quy ra tiền để cộng vào tổng không?
Không nên, trừ khi có hoá đơn mua hàng của người tặng. Hiện vật ghi theo số lượng trong bảng riêng. Quy đổi tự ước dễ làm tổng bị thổi phồng và khiến người đọc nghi ngờ phần tiền mặt.
Số dư sau đợt quyên góp xử lý thế nào cho đúng?
Xử lý theo đúng cách đã nêu trong thông báo kêu gọi. Nếu thông báo không nói, nên hỏi ý kiến người đóng góp hoặc tập thể đã kêu gọi trước khi dùng, và ghi rõ quyết định đó trong báo cáo.
Ai nên mở hòm quyên góp và cần bao nhiêu người chứng kiến?
Nên có ít nhất ba người, gồm người phụ trách quỹ và hai người không trực tiếp giữ tiền, cùng đếm và ký biên bản. Biên bản ghi ngày giờ, số tiền theo từng mệnh giá và tổng cộng.
Báo cáo tổng kết từ thiện nên công khai trong bao lâu?
Khoảng hai tuần là phổ biến, tại nơi người đóng góp dễ xem. Trong thời gian đó nên có một người được giao giải đáp thắc mắc, và mọi điều chỉnh sau thắc mắc cần được ghi lại.
Có nên đăng ảnh người nhận quà lên mạng để chứng minh không?
Chỉ khi người nhận đồng ý, và nên chọn ảnh toàn cảnh thay vì ảnh cận mặt. Minh bạch bằng chứng từ và biên nhận có ký là đủ; không cần bắt người nhận lộ diện để chứng minh thay cho người làm từ thiện.