Báo cáo tổng kết năm học của nhà trường làm tốt nhất khi bắt đầu từ đầu tháng tư, chia thành năm chặng: dựng khung và phát mẫu cho các tổ, gom số, viết dự thảo, lấy ý kiến hội đồng, chỉnh sửa và trình ký. Bố cục chuẩn có bảy phần, trong đó phần đối chiếu kế hoạch năm học và phần phương hướng năm học mới là hai phần người đọc cấp trên chú ý nhất.
Phần lớn các trường làm báo cáo tổng kết trong hai tuần cuối tháng năm, khi giáo viên đang bận kiểm tra cuối năm và hồ sơ học sinh. Bài này đưa lịch làm lùi từ ngày hội nghị, khung bảy phần, bảng đối chiếu kế hoạch, câu mẫu và cách soát. Số trong bài là ví dụ giả định.
Lịch làm lùi từ ngày hội nghị
Giả sử hội nghị tổng kết dự kiến vào cuối tháng năm. Lịch dưới đây tính lùi từ ngày đó.
- Đầu tháng tư: dựng khung và phát mẫu. Ban giám hiệu thống nhất khung bảy phần, giao người chủ trì từng phần, phát cho các tổ một khung báo cáo tổ có sẵn ô số liệu. Đồng thời lấy lại bản sơ kết học kỳ 1 và danh sách nhiệm vụ học kỳ 2 để làm thước đo.
- Giữa tháng tư đến đầu tháng năm: gom số đã chốt được. Những số không phụ thuộc kết quả cuối năm như số chuyên đề, số tiết dự giờ, cơ sở vật chất, tài chính, hoạt động trải nghiệm được chốt trước.
- Tuần thứ hai và ba tháng năm: số cuối năm và dự thảo. Khi các lớp hoàn thành đánh giá cuối năm, tổ khối gửi tỷ lệ chung. Người chủ trì viết dự thảo trong vòng một tuần.
- Tuần cuối trước hội nghị: lấy ý kiến. Gửi dự thảo cho tổ trưởng và đại diện công đoàn, đoàn thể, hạn góp ý ba ngày. Hiệu trưởng đọc và chỉnh phần đánh giá chung.
- Hai ngày trước hội nghị: chốt bản đọc và bản gửi cấp trên. Rút bản đọc khoảng hai mươi phút, giữ bản đầy đủ có phụ lục để gửi Sở hoặc UBND xã, phường theo phân cấp.
Chia lịch như vậy, phần việc nặng nhất của tháng năm chỉ còn là cập nhật số cuối năm vào một bản đã có sẵn khung và phần lớn nội dung, thay vì viết từ trang trắng.
Khung bảy phần
Thứ tự dưới đây theo cách các trường hay dùng; nếu cấp trên có đề cương, sắp lại theo đề cương nhưng giữ đủ nội dung.
- I. Đặc điểm tình hình đầu năm. Quy mô trường lớp, đội ngũ, cơ sở vật chất, thuận lợi, khó khăn chính.
- II. Kết quả thực hiện các nhiệm vụ trọng tâm. Đi lần lượt theo các nhiệm vụ trong kế hoạch năm học, mỗi nhiệm vụ có kết quả và mức độ so kế hoạch.
- III. Chất lượng giáo dục. Tỷ lệ chung theo cách đánh giá hiện hành của cấp học, theo khối và toàn trường; so cùng kỳ năm trước; hoạt động giáo dục kỹ năng, trải nghiệm.
- IV. Đội ngũ và quản lý. Bồi dưỡng, kiểm tra nội bộ, thi đua ở mức nội dung, cải cách hành chính trong nhà trường.
- V. Cơ sở vật chất, tài chính, xã hội hoá. Mức nguyên tắc, số tổng.
- VI. Đánh giá chung: kết quả nổi bật, hạn chế, nguyên nhân, bài học. Phần ngắn nhưng nặng nhất, khoảng hai trang, không nhắc lại số đã có ở phần II.
- VII. Phương hướng nhiệm vụ năm học mới. Mục tiêu, chỉ tiêu, giải pháp chính, kiến nghị.
Phần VI là phần hiệu trưởng nên tự viết, vì đó là tiếng nói đánh giá của người đứng đầu. Các phần còn lại có thể giao cho phó hiệu trưởng, tổ trưởng và văn phòng chủ trì.
Bảng đối chiếu kế hoạch năm học
Bảng này là xương sống của phần II. Lập sẵn từ tháng tư, cột cuối điền dần. Số trong bảng là ví dụ giả định.
| Nhiệm vụ trong kế hoạch | Chỉ tiêu đề ra | Kết quả | Mức độ |
|---|---|---|---|
| Tổ chức chuyên đề cấp trường | 18 chuyên đề | 17 chuyên đề | Đạt 94,4% |
| Dự giờ bình quân mỗi giáo viên | 24 tiết | 26 tiết | Vượt kế hoạch |
| Học sinh được khám sức khoẻ định kỳ | 100% | 100% | Đạt |
| Sửa chữa phòng học bộ môn | 2 phòng | 1 phòng | Chưa đạt, chuyển sang năm học mới |
| Buổi trải nghiệm ngoài nhà trường | 4 buổi | 4 buổi | Đạt |
Kiểm phép tính: 17 trên 18 bằng khoảng 94,4%. Dòng chưa đạt không xoá khỏi bảng mà ghi rõ lý do ở phần VI và đưa vào phương hướng năm học mới. Một bảng đối chiếu có cả dòng chưa đạt làm cho cả báo cáo đáng tin hơn bảng chỉ toàn chữ "đạt". Với trường nhiều nhiệm vụ, bảng có thể dài hai trang; khi đó đưa bảng đầy đủ vào phụ lục, trong thân báo cáo chỉ giữ những dòng chưa đạt và những dòng vượt rõ.
Ghép số của các tổ cho khớp nhau
Đến tuần ghép báo cáo, người chủ trì thường nhận về sáu, bảy bản báo cáo tổ, mỗi bản một kiểu dù đã phát khung. Việc đầu tiên không phải là đọc nội dung mà là đặt các con số chung cạnh nhau: tổng số học sinh theo các tổ khối có bằng số văn thư chốt không, tổng số giáo viên các tổ khai có bằng danh sách đội ngũ không, tổng số chuyên đề các tổ báo có bằng số trong sổ theo dõi của phó hiệu trưởng không.
Ví dụ giả định: văn thư chốt 1.035 học sinh cuối năm, các tổ khối cộng lại được 1.032. Ba em chênh thường là học sinh chuyển đi sau ngày tổ khối chốt hoặc chuyển đến muộn. Ghi một dòng chú thích về thời điểm chốt số và lấy số văn thư làm số chính thức cho toàn báo cáo. Tỷ lệ của từng khối vẫn tính theo số của tổ khối, miễn là chú thích rõ.
Việc thứ hai là thống nhất cách gọi. Cùng một việc mà tổ này gọi là chuyên đề, tổ kia gọi là sinh hoạt chuyên môn theo nghiên cứu bài học, tổ khác gọi là thao giảng, người đọc cấp trên sẽ không cộng được. Chọn một tên gọi theo đúng kế hoạch năm học của trường, rồi sửa cho đồng nhất trong toàn bản. Bước ghép này thường mất một buổi chiều, nhưng tránh được việc hội nghị dừng lại tranh luận về một con số.
Câu mẫu cho phần đánh giá chung
Phần đánh giá chung không nhắc lại số, mà nói ý nghĩa của số. Câu mẫu cho kết quả nổi bật: năm học [năm học], nhà trường hoàn thành [số] trên [số] nhiệm vụ trọng tâm; nổi bật là [việc], thể hiện qua [số đo ngắn]. Chỉ chọn hai, ba kết quả nổi bật, đừng liệt kê lại cả phần II.
Câu mẫu cho hạn chế: việc [tên việc] chưa đạt kế hoạch; nguyên nhân chủ quan là [nguyên nhân thuộc về tổ chức của nhà trường]; nguyên nhân khách quan là [nếu có]. Hạn chế nên lấy từ các dòng chưa đạt trong bảng đối chiếu, cộng với những điều hội đồng đã nêu trong các buổi họp mà chưa giải quyết.
Câu mẫu cho bài học kinh nghiệm: khi [cách làm cụ thể], kết quả [việc] tốt hơn rõ rệt so với năm trước; nhà trường sẽ duy trì cách làm này trong năm học mới. Bài học tốt là bài học rút ra từ chính năm học này, có việc cụ thể, chứ không phải những câu đúng ở mọi trường như "phải phát huy sức mạnh tập thể".
Ba câu mẫu trên đều có chủ ngữ là nhà trường và đều nối với một con số hoặc một việc trong phần trước. Đó là cách để phần đánh giá chung không trôi thành đoạn văn chung chung.
Phương hướng năm học mới: bốn điều cần có
Mục tiêu viết thành kết quả muốn thấy. Thay vì "nâng cao chất lượng giáo dục", ghi tỷ lệ học sinh hoàn thành nội dung học tập khối [khối] đạt từ [tỷ lệ] trở lên hoặc một việc cụ thể đo được.
Chỉ tiêu ít mà rõ. Tám đến mười hai chỉ tiêu là vừa cho một trường. Nhiều hơn thì đến cuối năm không đo được hết, bảng đối chiếu năm sau sẽ toàn dòng bỏ ngỏ. Chỉ tiêu nào đặt ra cũng phải trả lời được câu hỏi: cuối năm lấy số từ sổ nào để đo.
Giải pháp nối với hạn chế. Mỗi hạn chế ở phần VI có ít nhất một giải pháp ở phần VII. Đọc hai phần cạnh nhau để chắc không bỏ sót. Ví dụ, hạn chế là phòng học bộ môn mới sửa được một trong hai phòng, thì giải pháp là hoàn thành sửa chữa phòng còn lại trước tháng [tháng] bằng nguồn [nguồn], giao [bộ phận] theo dõi.
Kiến nghị đúng người nhận. Kiến nghị về cơ sở vật chất, biên chế gửi UBND xã, phường hoặc Sở theo phân cấp quản lý, ghi rõ nội dung và số lượng. Không gửi kiến nghị chung chung kiểu "đề nghị các cấp quan tâm".
Soát lần cuối trước hội nghị
Một người không tham gia viết đọc bản dự thảo với danh sách sau:
- Mọi nhiệm vụ trọng tâm trong kế hoạch năm học đều có mặt trong bảng đối chiếu, kể cả nhiệm vụ chưa làm.
- Tỷ lệ toàn trường được tính từ tổng số học sinh, không lấy trung bình cộng các tỷ lệ khối.
- Không có tên học sinh, không có bảng thứ tự các lớp, không có so sánh học sinh với nhau.
- Không còn số liệu, tên người, tên năm học của báo cáo năm trước.
- Phần phương hướng không ghi năm cụ thể ở tiêu đề phần, chỉ ghi "năm học mới" hoặc năm học theo đúng thể thức của trường.
- Tên cơ quan cấp trên đúng với tổ chức hiện hành.
- Bản đọc hội nghị khớp với bản gửi cấp trên ở mọi con số.
Sau hội nghị, cập nhật những ý kiến được hội đồng thống nhất vào bản chính thức trước khi gửi đi, và lưu bảng đối chiếu kế hoạch để làm khung cho năm học mới.
Câu hỏi thường gặp
Báo cáo tổng kết năm học nên bắt đầu chuẩn bị từ khi nào?
Nên bắt đầu dựng khung và phát mẫu cho các tổ từ đầu tháng tư. Những số không phụ thuộc kết quả cuối năm được chốt trước. Đến tháng năm chỉ còn cập nhật số đánh giá cuối năm và viết phần đánh giá chung.
Báo cáo tổng kết năm học dài bao nhiêu trang?
Bản gửi cấp trên thường từ mười đến hai mươi trang tùy quy mô trường, chưa kể phụ lục. Bản đọc tại hội nghị nên rút còn khoảng hai mươi phút đọc. Nếu cấp trên có đề cương quy định độ dài thì theo đề cương.
Có cần so sánh kết quả với năm học trước không?
Nên có ở những chỉ số chính như tỷ lệ hoàn thành chương trình, chuyên cần, số chuyên đề. So cùng kỳ giúp người đọc thấy xu hướng của trường. Không cần so mọi con số, chọn những con số trường thực sự theo dõi.
Ai viết phần đánh giá chung của báo cáo?
Hiệu trưởng nên tự viết hoặc trực tiếp chỉnh phần đánh giá chung, vì đây là tiếng nói của người đứng đầu. Các phần số liệu có thể giao phó hiệu trưởng, tổ trưởng và văn phòng. Người biên tập cuối cùng thống nhất giọng văn.
Nhiệm vụ chưa hoàn thành có nên đưa vào báo cáo tổng kết?
Có, và nên để nguyên trong bảng đối chiếu kế hoạch với ghi chú lý do. Báo cáo chỉ có dòng đạt khó thuyết phục người đọc. Nhiệm vụ chưa hoàn thành đi tiếp vào phương hướng năm học mới.
Báo cáo tổng kết năm học gửi cơ quan nào?
Gửi cơ quan quản lý theo phân cấp hiện hành của trường, có thể là Sở hoặc UBND xã, phường, kèm các phụ lục theo đề cương được hướng dẫn. Bản lưu tại trường giữ đủ phụ lục và các báo cáo tổ để tra cứu khi cần.