Đọc báo cáo trước hội nghị cho người nghe theo kịp, bạn cần ba thứ: tốc độ chậm hơn lúc nói chuyện bình thường, chỗ dừng rõ sau mỗi con số và mỗi câu kết luận, và thói quen ngẩng lên nhìn hội trường ở cuối mỗi đoạn. Ba thứ này không đến từ năng khiếu mà từ một bản đọc được đánh dấu trước và hai lần tập thành tiếng.
Phần lớn người được giao đọc báo cáo tổng kết không phải người quen nói trước đông người: chuyên viên tổng hợp, phó trưởng phòng, tổ trưởng, chủ tịch công đoàn kiêm nhiệm. Bài này đi qua cách đánh dấu bản đọc, cách đọc số, cách giữ giọng không đều đều, và cách xử lý khi vấp, đọc nhầm hay mất chỗ đang đọc.
Vì sao báo cáo hay bị đọc nhanh và đều giọng
Người đọc báo cáo thường đọc nhanh vì hồi hộp và vì muốn xong sớm. Khi hồi hộp, người ta thở ngắn, mỗi hơi chỉ đủ nửa câu, nên đọc dồn cho kịp hơi. Trong khi đó báo cáo hành chính có nhiều câu dài, nhiều số, nhiều cụm danh từ nối nhau. Đọc nhanh cộng câu dài là ra thứ mà người nghe gọi là "đọc như đọc kinh", từng chữ rõ nhưng cả câu không vào đầu.
Giọng đều đến từ chỗ người đọc không biết câu nào quan trọng hơn câu nào. Mọi câu được đọc với cùng một độ cao, cùng tốc độ, nên câu kết luận và câu phụ nghe như nhau. Người nghe sau vài phút không còn tách được đâu là ý chính.
Cúi gằm vào giấy là hệ quả của hai điều trên: sợ mất chỗ đang đọc. Khi đã đánh dấu rõ trên bản đọc, biết chỗ nào được phép ngẩng lên, bạn sẽ dám nhìn hội trường mà không sợ lạc dòng. Vì vậy công việc thật sự nằm ở khâu chuẩn bị, không phải ở lúc đứng trên bục.
Ký hiệu đánh dấu bản đọc
Dùng bút chì hoặc bút màu đánh dấu trực tiếp lên bản đọc đã in cỡ chữ lớn. Bộ ký hiệu dưới đây đơn giản, đủ dùng, bạn có thể đổi theo thói quen riêng.
| Ký hiệu | Nghĩa | Dùng ở đâu |
|---|---|---|
| Một gạch chéo / | Dừng ngắn, lấy hơi | Giữa hai vế câu dài, sau cụm chủ ngữ dài |
| Hai gạch chéo // | Dừng hẳn, đếm thầm đến hai | Sau mỗi con số quan trọng, sau câu kết luận của mục |
| Gạch chân | Nhấn giọng | Con số chính, chữ "tăng", "giảm", "chưa đạt" |
| Mũi tên lên ở lề | Ngẩng lên nhìn hội trường | Cuối đoạn, khi nói câu kết luận, khi nêu đề xuất |
| Ngoặc vuông quanh đoạn | Có thể bỏ nếu thiếu giờ | Ví dụ phụ, đoạn số liệu chi tiết |
| Chấm tròn ở lề | Chậm lại | Câu có nhiều số liền nhau, tên văn bản dài |
Đừng đánh dấu dày đặc tới mức trang giấy rối mắt. Mỗi trang chừng năm đến tám chỗ dừng hẳn, hai đến ba mũi tên ngẩng lên là đủ. Ký hiệu "có thể bỏ" là thứ cứu bạn khi chủ toạ chuyền giấy nhắc rút ngắn: bạn biết ngay đoạn nào lướt qua mà không phải nghĩ.
Đọc số liệu cho người nghe nhớ được
Đọc chậm lại trước con số, dừng sau con số. Câu "tỷ lệ hồ sơ giải quyết đúng hạn đạt // chín mươi tám phần trăm //" giúp người nghe có một giây chuẩn bị và một giây ghi nhận. Đọc liền một hơi thì con số trôi mất.
Đọc số tròn khi số chính xác không cần thiết. Số tuyệt đối lớn như 12.648 lượt có thể đọc "hơn mười hai nghìn sáu trăm lượt" trong bản đọc, giữ số chính xác ở bản in. Tỷ lệ so với chỉ tiêu thì đọc đúng, kể cả phần thập phân.
Nói rõ so với cái gì. Sau con số, nói ngay mốc so sánh: "so với cùng kỳ", "so với kế hoạch". Một con số không có mốc so sánh, người nghe không biết nên mừng hay nên lo.
Đừng đọc hai con số cùng loại liền nhau. Câu "năm nay 340, năm trước 295, tăng 45, tương đương 15,3 phần trăm" đọc lên rất rối. Sửa thành "năm nay 340, // tăng 45 so với năm trước" là đủ, tỷ lệ để ở bản in.
Kiểm tra cách đọc số thập phân, ngày tháng, ký hiệu. Ghi sẵn bằng chữ những chỗ dễ vấp: "15,3%" ghi thêm "mười lăm phẩy ba", tên viết tắt của tổ chức thì ghi tên đầy đủ để đọc lần đầu.
Giữ giọng không đều đều mà vẫn trang trọng
Báo cáo tổng kết không cần đọc diễn cảm như đọc thơ, nhưng cần có ba mức giọng. Mức thường cho phần trình bày diễn biến. Mức chậm và rõ hơn cho câu kết luận và con số chính. Mức trầm và chậm cho phần tồn tại, khuyết điểm, để hội nghị thấy đơn vị nói phần này nghiêm túc, không lướt qua. Đổi mức giọng ở đúng ba chỗ đó đã đủ để bản đọc có hồn.
Tốc độ nên chậm hơn lúc nói chuyện thường. Một mốc để tự kiểm: một trang khổ thường cỡ chữ 14 với khoảng 450 tiếng nên đọc trong khoảng bốn phút. Nếu bạn đọc xong trong hai phút rưỡi, bạn đang đọc quá nhanh. Hội trường có tiếng vang, đọc nhanh thì âm cuối câu trước chồng lên âm đầu câu sau.
Hơi thở quyết định nhịp đọc. Trước khi lên bục, thở ra hết rồi hít sâu bằng bụng hai ba lần. Trên bục, lấy hơi ở mỗi gạch chéo, không đợi hết hơi mới lấy. Đặt cốc nước ở bục và cho phép mình uống một ngụm khi chuyển phần, đó cũng là chỗ dừng tự nhiên cho cả hội trường.
Micro: đứng cách chừng một gang tay, nói vào micro chứ không nói qua micro. Khi quay đầu nhìn sang một bên hội trường, giọng sẽ nhỏ đi, nên quay cả người cùng micro hoặc chỉ đảo mắt. Nếu micro cài áo, cài ở giữa ngực, tránh để tóc hay khăn cọ vào. Âm "s" và "x" qua micro dễ nghe chói, nên những câu nhiều chữ đó đọc chậm và nhẹ hơn một chút.
Phần không nằm trên giấy: đứng, cầm giấy, nhìn
Từ lúc được mời lên tới lúc bắt đầu đọc là chừng mười giây, và hội trường nhìn bạn suốt mười giây đó. Đi lên bục với tốc độ bình thường, đặt bản đọc lên mặt bục, chỉnh micro nếu cần, nhìn một lượt hội trường rồi mới mở lời. Không bắt đầu đọc khi vẫn còn đang bước tới, vì câu đầu tiên sẽ hụt hơi và lẫn tiếng chân.
Đứng thẳng, hai chân rộng bằng vai, trọng lượng chia đều. Đừng tì cả người lên bục hay đứng dồn một chân, vì giọng sẽ yếu đi theo tư thế. Hai tay để trên mép bục hoặc giữ mép giấy khi lật trang. Lật trang bằng cách trượt tờ đã đọc sang bên, không nhấc lên lật như lật sách, tiếng giấy sẽ nhỏ hơn nhiều khi có micro gần.
Khi ngẩng lên nhìn hội trường, đừng nhìn trần nhà hay nhìn một điểm trống phía cuối phòng. Chọn ba vùng: bàn chủ toạ, giữa hội trường, hàng ghế cuối, lần lượt nhìn mỗi vùng ở mỗi lần ngẩng lên. Nhìn bàn chủ toạ khi nêu kiến nghị, nhìn giữa hội trường khi nói kết quả chung, nhìn hàng cuối khi chuyển phần để kéo cả phòng đi theo.
Đọc xong, nói câu kết đã soạn sẵn, dừng hai giây, rồi mới gom giấy rời bục. Đừng vừa nói câu cuối vừa thu giấy. Hai giây đó là lúc chủ toạ biết bạn đã xong và chuyển sang phần tiếp theo.
Khi vấp, đọc nhầm hoặc mất chỗ đang đọc
Ai đọc báo cáo cũng có lúc vấp. Người nghe không nhớ bạn vấp, họ nhớ cách bạn xử lý. Các tình huống hay gặp và cách xử lý gọn:
- Vấp một chữ: đọc lại cả cụm từ đó, bình thường, không xin lỗi.
- Đọc nhầm một con số: dừng, nói xin đọc lại: [con số đúng], rồi đi tiếp. Nhầm số là việc phải sửa ngay vì có người đang ghi chép.
- Mất chỗ đang đọc: dừng, nhìn xuống tìm mũi tên hoặc gạch chân gần nhất, im lặng vài giây không sao cả. Hội trường thấy bạn dừng, không thấy bạn lạc.
- Bị chủ toạ nhắc rút ngắn: bỏ ngay các đoạn trong ngoặc vuông, nói phần số liệu chi tiết xin mời đại biểu xem trong báo cáo, chuyển sang phần tiếp theo.
- Micro tắt tiếng giữa chừng: dừng, đợi kỹ thuật xử lý, rồi đọc lại từ đầu câu đang dở.
- Run tay, giấy rung: đặt hẳn giấy lên bục, tì hai tay lên mép bục.
Đừng bao giờ đùa để chữa ngượng khi vấp trong lúc đọc phần tồn tại hay phần có số liệu nghiêm túc. Một câu đùa ở đó làm cả đoạn trước nhẹ đi.
Hai lần tập thành tiếng trước ngày hội nghị
Lần tập thứ nhất làm một mình, đứng chứ không ngồi, đọc to như ở hội trường, bấm giờ. Mục đích là tìm câu vấp và chỗ thiếu hơi. Chỗ nào vấp hai lần thì sửa câu: tách đôi, đổi trật tự, thay từ khó đọc. Ghi lại thời gian, nếu lố giờ thì cắt ngay, không đợi tới lần sau.
Lần tập thứ hai, nếu được, làm ở chính hội trường hoặc một phòng rộng, có một hai người ngồi ở cuối phòng. Họ chỉ cần trả lời ba câu: có nghe rõ không, có chỗ nào quá nhanh không, có nhớ được ba ý chính không. Nếu dùng micro ở hội nghị, tập với micro một lần để quen khoảng cách và tiếng vang.
Sáng hôm hội nghị, đọc lướt thầm bản đọc một lần, kiểm tra thứ tự trang, đánh số trang to, kẹp bằng kẹp giấy chứ không đóng ghim để lật cho êm. Mang theo một bản dự phòng. Đến sớm mười lăm phút để đứng thử ở bục, chỉnh độ cao micro, và xem chỗ đặt cốc nước.
Nếu có điều kiện, ghi âm lần tập thứ nhất bằng điện thoại rồi nghe lại. Hầu hết người nghe lại giọng mình đều thấy ba điều: đọc nhanh hơn mình tưởng, cuối câu bị nuốt chữ, và có một từ đệm lặp lại như "thì", "là", "ạ". Biết được ba điều đó trước ngày hội nghị là đã sửa được một nửa. Không cần nghe lại cả bài, nghe hai trang đầu là đủ để nhận ra thói quen của mình.
Câu hỏi thường gặp
Đọc báo cáo trước hội nghị nên đọc tốc độ bao nhiêu?
Nên chậm hơn lúc nói chuyện bình thường, vào khoảng 110 đến 130 tiếng mỗi phút. Một trang khoảng 450 tiếng đọc trong chừng bốn phút là vừa để người nghe theo kịp cả số liệu.
Làm sao để không bị run khi đọc báo cáo?
Cách chắc nhất là tập thành tiếng ít nhất hai lần, có một lần ở phòng rộng. Trước khi lên bục, thở sâu bằng bụng vài lần; trên bục, đặt giấy lên mặt bục và tì tay vào mép bục để giấy không rung.
Đọc nhầm số liệu khi đang trình bày thì xử lý thế nào?
Dừng lại ngay, nói xin đọc lại rồi đọc con số đúng và đi tiếp. Không cần xin lỗi dài dòng, nhưng nhất định phải sửa vì đại biểu có thể đang ghi chép để thảo luận.
Có nên vừa đọc vừa nhìn hội trường không?
Có, nhưng ở những chỗ đã đánh dấu sẵn: cuối đoạn, câu kết luận, phần đề xuất. Nhìn lên giữa câu dài dễ làm mất chỗ đang đọc, nên tốt nhất là ngẩng lên ở chỗ dừng.
Có phải đọc phần tồn tại với giọng khác không?
Không cần đổi giọng nhiều, nhưng nên chậm và trầm hơn một chút so với phần kết quả. Cách đọc đó cho hội nghị thấy đơn vị nhìn nhận khuyết điểm nghiêm túc, không đọc lướt cho qua.
Bản đọc nên in cỡ chữ bao nhiêu?
Nên in cỡ chữ lớn hơn văn bản thường, khoảng 16 đến 18, giãn dòng rộng và lề phải rộng để ghi ký hiệu. Đánh số trang to ở góc và kẹp bằng kẹp giấy để lật dễ dàng.