Slide báo cáo tổng kết làm đúng là mỗi trang chỉ một ý, có một câu kết luận làm tiêu đề, tối đa một con số lớn hoặc một bảng nhỏ, cỡ chữ đủ để người ngồi hàng cuối đọc được, và cả bộ chỉ 12 đến 15 trang cho 15 phút báo cáo. Slide là thứ đi kèm lời nói, không phải bản báo cáo dán lên màn chiếu.
Lỗi phổ biến nhất ở hội nghị tổng kết là chép nguyên đoạn báo cáo vào slide, chữ nhỏ kín trang, người trình bày quay lưng đọc theo màn chiếu. Bài này nói về nguyên lý, không bàn phần mềm: dàn trang theo bố cục báo cáo, cách đưa số liệu, chọn màu và cỡ chữ cho hội trường, và một danh sách tự soát trước buổi tổng duyệt.
Dàn trang theo bố cục báo cáo: 14 trang mẫu
Dàn trang bám theo bố cục bản đọc, để người nghe nhìn màn chiếu và nghe lời nói cùng một chỗ. Đây là dàn mẫu cho 15 phút, thêm bớt theo báo cáo của bạn.
- Trang bìa: tên đơn vị, tên báo cáo, kỳ báo cáo, ngày hội nghị. Không cần ảnh trụ sở.
- Trang lộ trình: bốn phần của báo cáo, mỗi phần một dòng ngắn.
- Bối cảnh năm: hai thuận lợi, hai khó khăn, mỗi ý không quá tám chữ.
- Kết quả tổng quát: một con số lớn, ví dụ số chỉ tiêu hoàn thành trên tổng số chỉ tiêu.
- Trang 5 đến 8, bốn kết quả nổi bật: mỗi trang một kết quả, tiêu đề là câu kết luận, thân trang là một con số so sánh hoặc một bảng hai cột.
- Trang 9, một việc cụ thể: ví dụ tiêu biểu trong năm, có thể là một ảnh hoạt động thật của đơn vị.
- Trang 10 và 11, tồn tại và nguyên nhân: mỗi tồn tại đi kèm nguyên nhân chính ngay bên cạnh.
- Trang 12, bài học: tối đa ba dòng.
- Trang 13, phương hướng: ba việc trọng tâm năm tới, có chỉ tiêu đo được.
- Trang 14, kết: nhắc lại ba việc trọng tâm, mời hội nghị thảo luận.
Mười bốn trang cho mười lăm phút nghĩa là mỗi trang chừng một phút. Trang kết quả có thể dừng lâu hơn, trang bìa và trang lộ trình lướt qua trong vài giây. Nếu bộ của bạn lên tới ba mươi trang, gần như chắc chắn bạn đang chép báo cáo.
Viết sai và viết đúng trên từng loại trang (ví dụ giả định)
Số liệu trong bảng là ví dụ giả định của một trường tiểu học sơ kết học kỳ 1. Cột giữa là cách hay gặp, cột phải là cách sửa.
| Loại trang | Hay gặp | Nên làm |
|---|---|---|
| Tiêu đề trang | "Kết quả thực hiện nhiệm vụ chuyên môn" | "Tỷ lệ học sinh hoàn thành chương trình lớp học tăng so với cùng kỳ" |
| Trang số liệu | Bảng tám cột, mười hai dòng, số liệu từng lớp | Một dòng lớn: 96,5% học sinh hoàn thành các môn học, cùng kỳ năm trước 94,0% |
| Trang tồn tại | Ba gạch đầu dòng chung: "còn hạn chế", "chưa đồng đều", "cần cố gắng" | Hai dòng cụ thể: "Bốn lớp chưa đủ thiết bị dạy tin học" kèm nguyên nhân "thiết bị cấp về chậm" |
| Trang phương hướng | Năm gạch đầu dòng bắt đầu bằng "tiếp tục" | Ba việc, mỗi việc có số: "Tổ chức [số] chuyên đề cấp trường trong học kỳ 2" |
| Trang ảnh | Sáu ảnh nhỏ xếp lưới, không chú thích | Một ảnh lớn có một dòng chú thích nói ảnh đó chứng minh điều gì |
Bạn để ý trang số liệu: mức tăng từ 94,0% lên 96,5% là 2,5 điểm phần trăm, khi nói phải nói "tăng hai phẩy năm điểm phần trăm", không nói "tăng 2,5%". Nhầm hai cách nói này là lỗi rất hay bị đại biểu tinh ý hỏi lại. Với kết quả của học sinh, chỉ đưa tỷ lệ chung toàn trường hoặc khối, không đưa tên, không so lớp này với lớp kia trên màn chiếu.
Đưa số liệu lên màn chiếu cho dễ đọc
Một trang, một con số chính. Con số quan trọng nhất của trang để cỡ chữ lớn nhất trang, đặt giữa hoặc lệch trái. Số so sánh (cùng kỳ, kế hoạch) đặt nhỏ hơn bên dưới. Mắt người nhìn sẽ đi từ to tới nhỏ, đúng thứ tự bạn nói.
Bảng không quá bốn cột, năm dòng. Bảng trong báo cáo in có thể dài, bảng trên màn chiếu thì không. Cần nhiều hơn thì tách hai trang, hoặc chỉ đưa dòng tổng và nói "chi tiết ở phụ lục".
Làm tròn cho mắt, giữ chính xác cho chỉ tiêu. Số tuyệt đối lớn có thể làm tròn ("hơn 12 nghìn lượt"). Tỷ lệ so với chỉ tiêu thì giữ một chữ số thập phân, để không ai hiểu nhầm chưa đạt thành đạt.
Đơn vị tính ghi ngay cạnh số. Ghi "lượt", "hồ sơ", "triệu đồng" ngay sau con số, không để ở chú thích chân trang. Người ngồi xa không đọc được chú thích.
Tăng giảm dùng chữ, không dùng màu đơn thuần. Đừng chỉ tô đỏ, tô xanh để báo tăng giảm, vì máy chiếu ở nhiều hội trường làm bạc màu, và một phần người xem phân biệt màu kém. Viết rõ chữ "tăng", "giảm" kèm mức.
Một bộ slide được sửa lại như thế nào (ví dụ giả định)
Tổ văn phòng của một đơn vị sự nghiệp mang tới buổi tổng duyệt bộ slide 31 trang cho báo cáo 15 phút. Trang nào cũng có tiêu đề kiểu "Công tác tổ chức cán bộ", "Công tác tài chính", thân trang là ba đến năm đoạn chép từ báo cáo. Người trình bày đọc thử thì mất 26 phút, và tới trang 18 hội trường bắt đầu cúi xuống xem điện thoại.
Người biên tập làm ba việc. Thứ nhất, gộp các trang cùng một phần lớn, chỉ giữ những trang có một kết quả đáng nói, còn 13 trang. Thứ hai, đổi mọi tiêu đề thành câu kết luận: "Công tác tài chính" thành "Chi thường xuyên đúng dự toán, tiết kiệm được [số] triệu đồng". Thứ ba, mỗi trang chỉ để lại một con số chính, các đoạn văn chuyển hết vào bản đọc của người trình bày.
Lần tổng duyệt thứ hai, phần trình bày còn 14 phút. Điều đáng chú ý là không có kết quả nào bị mất: mọi thứ bị gỡ khỏi màn chiếu vẫn nằm nguyên trong báo cáo in và phụ lục. Thứ thay đổi chỉ là người nghe giờ nhớ được bốn việc lớn của năm, thay vì không nhớ được việc nào. Trong phần thảo luận, hai đại biểu góp ý bám đúng vào trang tồn tại, đó là dấu hiệu bộ slide đã làm đúng việc của nó.
Màu, nền, cỡ chữ cho hội trường thật
Slide nhìn đẹp trên màn hình máy tính có thể mất hết khi chiếu ở hội trường. Máy chiếu cũ làm nhạt màu, đèn hội trường không tắt hết làm bạc nền, khoảng cách từ hàng cuối tới màn chiếu có khi hai mươi mét. Vì vậy nguyên lý đầu tiên là tương phản mạnh: nền sáng chữ tối hoặc nền tối chữ sáng, không dùng nền ảnh, không dùng chữ màu nhạt trên nền màu nhạt.
Cỡ chữ tối thiểu cho thân trang nên khoảng 28, tiêu đề từ 36 trở lên, con số chính có thể 60 đến 80. Cách thử đơn giản: chiếu thử, đi ra hàng ghế cuối, nhìn. Không có dịp chiếu thử thì đứng cách màn hình máy tính khoảng ba mét. Đọc không được thì người ngồi cuối cũng không đọc được.
Chọn hai màu chính và một màu nhấn, dùng thống nhất cả bộ. Màu nhấn chỉ dành cho con số chính hoặc chữ cần chú ý, không dùng tràn lan. Phông chữ chọn một loại không chân, rõ dấu tiếng Việt, kiểm tra kỹ các chữ có dấu chồng như "ưở", "ượ" không bị vỡ khi mở trên máy khác. Đây là lỗi hay xảy ra khi chép tệp sang máy của hội trường.
Hiệu ứng chuyển trang và chữ bay vào nên bỏ hết. Ở hội nghị tổng kết, hiệu ứng chỉ làm chậm và dễ gây sự cố khi người bấm chuyển trang không phải là bạn.
Người trình bày và slide: ai dẫn ai
Slide tốt là slide mà nếu máy chiếu hỏng, bạn vẫn trình bày được trọn vẹn bằng bản đọc. Muốn vậy, bản đọc phải viết trước, slide làm sau, từ bản đọc mà ra. Làm ngược lại, dựng slide trước rồi nói theo slide, bạn sẽ có một bài nói rời rạc, mỗi trang một kiểu.
Trong lúc trình bày, đứng chếch về một bên màn chiếu, mặt hướng về hội trường. Nhìn slide trên màn hình máy tính trước mặt hoặc trên bản in thu nhỏ, không quay lưng nhìn màn chiếu lớn. Khi chuyển sang trang có con số chính, dừng một nhịp cho người nghe đọc xong rồi mới nói. Nói đè lên lúc họ đang đọc là họ không nghe được cả hai.
Nếu người bấm chuyển trang là cán bộ kỹ thuật, đánh dấu sẵn trên bản đọc chỗ chuyển trang bằng ký hiệu riêng, và thống nhất một câu hiệu ngắn, ví dụ khẽ gật đầu. Gửi trước cho người bấm một bản in thu nhỏ có đánh số trang. Mẫu câu khi lỡ trang: Xin mời quay lại trang [số], phần [tên phần]. Nói bình thản, không xin lỗi dài.
Danh sách tự soát trước buổi tổng duyệt
Làm danh sách này trước ngày hội nghị ít nhất một ngày, để còn thời gian sửa.
- Tổng số trang không quá một trang mỗi phút báo cáo.
- Mỗi tiêu đề trang là một câu kết luận, không phải tên mục chung chung.
- Mọi con số trên slide khớp với báo cáo đã trình ký, kể cả số thập phân và đơn vị tính.
- Không có tên học sinh, tên người lao động bị nêu ở phần tồn tại, không có ảnh chụp rõ mặt người không đồng ý.
- Chữ có dấu không bị vỡ khi mở trên máy khác; đã chép sẵn cả tệp dạng ảnh hoặc dạng chỉ xem để dự phòng.
- Đã chiếu thử ở hội trường hoặc phòng có máy chiếu tương tự, đứng hàng cuối nhìn.
- Có bản in thu nhỏ cho người trình bày và cho người bấm chuyển trang.
- Trang cuối không phải trang "Cảm ơn đã lắng nghe" trơ trọi mà là ba việc trọng tâm năm tới.
Mục cuối nghe nhỏ nhưng có lý do: trang cuối sẽ nằm trên màn chiếu suốt phần thảo luận, có khi hai mươi phút. Để ba việc trọng tâm ở đó, đại biểu góp ý sẽ bám vào đúng việc cần bàn.
Câu hỏi thường gặp
Slide báo cáo tổng kết nên có bao nhiêu trang?
Một nguyên tắc dễ nhớ là khoảng một trang cho mỗi phút trình bày, nên báo cáo 15 phút thường vừa với 12 đến 15 trang. Nhiều hơn mức đó thường là dấu hiệu đang chép nguyên báo cáo lên màn chiếu.
Có nên đưa toàn bộ bảng số liệu của báo cáo lên slide không?
Không nên, vì bảng nhiều cột nhiều dòng sẽ không ai đọc được từ xa. Chỉ đưa dòng tổng hoặc vài dòng quan trọng nhất, phần chi tiết để ở phụ lục báo cáo in phát cho đại biểu.
Cỡ chữ trên slide hội nghị bao nhiêu là đủ?
Thân trang nên từ khoảng 28 trở lên, tiêu đề từ 36 trở lên, con số chính có thể lớn hơn nhiều. Cách kiểm chắc nhất là chiếu thử rồi ra hàng ghế cuối nhìn xem có đọc được không.
Slide báo cáo của trường có được đưa ảnh học sinh không?
Nếu đưa ảnh hoạt động thì nên chọn ảnh chụp tập thể từ xa, không rõ mặt, hoặc ảnh đã được phụ huynh đồng ý. Không đưa tên học sinh và không so sánh kết quả giữa các em hay giữa các lớp trên màn chiếu.
Nên làm slide trước hay viết bản đọc trước?
Nên viết bản đọc trước rồi mới dựng slide từ bản đọc. Làm như vậy lời nói và hình ảnh đi cùng một mạch, và nếu máy chiếu gặp sự cố bạn vẫn trình bày trọn vẹn được.
Có cần hiệu ứng chuyển trang cho slide tổng kết sinh động hơn không?
Không cần, và tốt nhất là bỏ hẳn. Hiệu ứng làm chậm nhịp trình bày, dễ lỗi khi chạy trên máy của hội trường, và không giúp người nghe hiểu thêm điều gì về kết quả của đơn vị.