Soát báo cáo tổng kết trước khi trình ký nên làm thành bốn vòng đọc riêng, mỗi vòng chỉ tìm một loại lỗi: vòng một soát khung và mạch (đủ phần, khớp kế hoạch, tồn tại nối với phương hướng), vòng hai soát số (cộng, tỷ lệ, khớp giữa các chỗ), vòng ba soát câu chữ, vòng bốn soát trình bày và các chỗ đầu cuối. Đọc một lần để tìm mọi lỗi cùng lúc thì mắt sẽ trượt qua đúng những lỗi nặng nhất.
Người biên tập lâu năm ít khi tin vào một lần đọc kỹ. Họ đọc nhiều lần, mỗi lần với một câu hỏi. Bài này đưa danh sách điểm kiểm cho từng vòng, những lỗi hay lọt qua mọi vòng, và cách tự soát khi không có ai đọc giúp. Phần kiểm số ở đây chỉ là một vòng trong bốn, vì một báo cáo đúng số vẫn có thể bị trả lại vì sai khung hay sai tên.
Vì sao phải tách vòng
Khi đọc để tìm lỗi chính tả, mắt bám vào từng chữ và bỏ qua ý. Khi đọc để theo ý, mắt lướt qua chữ và bỏ qua số. Khi đọc số, đầu bận tính toán và không còn nghe câu văn. Mỗi loại lỗi cần một kiểu chú ý khác nhau, nên đọc gộp là cách chắc chắn bỏ sót.
Thứ tự vòng cũng có lý do. Vòng khung đi trước vì sửa khung có thể kéo theo việc thêm bớt cả đoạn, và chẳng ích gì khi soát chính tả một đoạn rồi sau đó xoá nó đi. Vòng số đi thứ hai vì sửa số có thể kéo theo sửa câu đánh giá. Câu chữ và trình bày để cuối, khi nội dung đã đứng yên.
Nếu thời gian ngắn, đừng bỏ vòng nào mà rút ngắn từng vòng: vòng khung chỉ đọc tiêu đề các mục, vòng số chỉ kiểm các số trong phần kết quả và phương hướng, vòng câu chữ chỉ đọc phần tồn tại, vòng trình bày chỉ kiểm trang đầu và trang cuối. Bốn vòng rút gọn vẫn tốt hơn một vòng đọc kỹ.
Vòng một: khung và mạch
Đọc nhanh, chỉ nhìn tiêu đề các mục và câu đầu mỗi đoạn. Điểm kiểm:
- Đủ bốn phần: tình hình, kết quả, tồn tại và nguyên nhân, phương hướng; có kiến nghị nếu cần.
- Các mục con phần kết quả khớp với các nhiệm vụ trong kế hoạch năm, không thiếu nhiệm vụ nào.
- Nếu có đề cương của cấp trên: đúng thứ tự, đúng tên mục theo đề cương.
- Mỗi tồn tại có ít nhất một giải pháp tương ứng trong phần phương hướng.
- Phương hướng năm trước đã hứa gì, năm nay báo cáo có trả lời không.
- Không có việc nào được kể hai lần ở hai mục khác nhau.
- Tỷ lệ độ dài giữa các phần hợp lý, phần kết quả không nuốt mất phần phương hướng.
Mẹo cho vòng này: viết ra một tờ giấy hai cột, cột trái là các tồn tại, cột phải là giải pháp tương ứng ở phần phương hướng. Ô nào bên phải trống là chỗ cần viết thêm. Làm tương tự với phương hướng năm trước và kết quả năm nay.
Vòng này không cần đọc kỹ từng câu. Nếu bạn thấy mình đang dừng lại sửa chính tả, hãy đánh dấu chỗ đó và đi tiếp; việc sửa chữ để dành cho vòng ba.
Vòng hai: số liệu
Có máy tính trong tay, đi từ đầu tới cuối, khoanh mọi con số. Điểm kiểm:
- Mỗi tỷ lệ tính lại một lần: tử số chia mẫu số, làm tròn thống nhất một chữ số thập phân hoặc số nguyên.
- Mức tăng giảm so với cùng kỳ: hiệu số đúng, tỷ lệ tăng tính trên số năm trước, không phải số năm nay.
- Tổng các bộ phận khớp tổng toàn đơn vị.
- Một con số xuất hiện ở nhiều chỗ thì ở đâu cũng giống nhau, kể cả trong phụ lục.
- Chữ đánh giá khớp với số: đạt đúng 100% là đạt, không phải vượt; dưới 100% là chưa đạt.
- Số ước thực hiện được ghi chú rõ.
- Chỉ tiêu năm tới có số, và số đó hợp lý so với kết quả năm nay.
Lỗi hay gặp nhất ở vòng này là tính tỷ lệ tăng trên mẫu sai (ví dụ giả định): năm trước 80, năm nay 100, tăng 20, tức tăng 25% so với năm trước. Nhiều bản ghi tăng 20% vì lấy 20 chia 100. Một lỗi khác là phần trăm và điểm phần trăm: tỷ lệ từ 85% lên 90% là tăng 5 điểm phần trăm, không phải tăng 5%.
Vòng ba và vòng bốn: câu chữ, trình bày
Hai vòng cuối đọc chậm, từng câu. Bảng dưới gom điểm kiểm và câu hỏi tự đặt cho mỗi điểm.
| Vòng | Điểm kiểm | Tự hỏi |
|---|---|---|
| Câu chữ | Chủ ngữ | Câu này ai làm? Có chủ ngữ là đơn vị, bộ phận không? |
| Câu chữ | Tính từ đánh giá | Có số đứng cạnh không? |
| Câu chữ | Câu dài | Đọc to có phải lấy hơi giữa câu không? |
| Câu chữ | Xưng hô | Có chữ xưng cá nhân lọt vào báo cáo tập thể không? |
| Câu chữ | Tên riêng, tên hoạt động | Viết thống nhất từ đầu tới cuối chưa? |
| Trình bày | Tên báo cáo | Có kỳ báo cáo, khớp với câu mở đầu và câu kết không? |
| Trình bày | Phạm vi thời gian | Có ngày bắt đầu, ngày kết thúc không? |
| Trình bày | Đánh số mục | Liên tục, không nhảy, không trùng? |
| Trình bày | Nơi nhận, chữ ký | Đủ nơi, có dòng lưu, tư cách ký đúng, tên người ký đúng? |
| Trình bày | Phụ lục | Mỗi phụ lục được nhắc trong thân bài, có tên, đơn vị tính? |
Vòng câu chữ nên đọc trên bản in nếu có thể. Mắt bắt lỗi trên giấy tốt hơn trên màn hình, và cầm bút đánh dấu giúp bạn không đọc lướt.
Những lỗi hay lọt qua mọi vòng
Năm cũ còn sót trong bản chép từ năm trước. Dò riêng mọi con số năm, năm học trong cả bản. Đây là lỗi làm người đọc mất tin nhất mà lại dễ bắt nhất.
Tên cơ quan, đơn vị theo tên cũ. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, tên cơ quan cấp trên và tên đơn vị trực thuộc có thể đã đổi. Đối chiếu với văn bản mới nhất.
Sửa số ở thân bài mà quên phụ lục. Sau vòng góp ý, số được sửa ở một chỗ. Mỗi lần sửa số, ghi lại để dò cả phụ lục.
Câu đánh giá còn từ bản cũ. Số đã đổi từ tăng sang giảm nhưng câu vẫn ghi "tăng so với cùng kỳ". Vòng số phải đọc cả câu đánh giá đi kèm.
Thông tin không nên có. Tên học sinh, xếp hạng học sinh, thông tin cá nhân của người được hỗ trợ, số tiền hỗ trợ từng người. Những thứ này không nằm trong báo cáo tổng kết gửi rộng.
Chữ viết tắt không được giải thích. Người trong đơn vị quen tên viết tắt của các phong trào, các tổ, nhưng người đọc ở cấp trên thì không. Lần đầu xuất hiện, viết đủ tên rồi mới dùng chữ tắt, hoặc bỏ hẳn chữ tắt nếu chỉ dùng một hai lần.
Tiêu đề mục không khớp nội dung. Sau nhiều vòng sửa, một đoạn được chuyển sang mục khác nhưng tiêu đề vẫn giữ cũ. Ở vòng khung, đọc tiêu đề rồi đọc câu đầu đoạn ngay dưới để chắc chúng nói cùng một việc.
Tự soát khi không có ai đọc giúp (ví dụ giả định)
Anh Tuấn là thư ký hội đồng một trường trung học cơ sở, nhận viết báo cáo sơ kết học kỳ 1 và chỉ có một buổi tối để soát. Anh chia buổi tối thành bốn khoảng. Khoảng đầu hai mươi phút, anh in mục lục dàn ý và đặt cạnh kế hoạch năm học: phát hiện mục phối hợp với ban đại diện cha mẹ học sinh bị thiếu, anh bổ sung một đoạn ngắn.
Khoảng thứ hai bốn mươi phút, anh khoanh số. Tỷ lệ học sinh tham gia câu lạc bộ ghi 62%, anh tính lại: 403 trên 650 học sinh, ra khoảng 62%, đúng. Số tiết dạy thay ghi 128 ở thân bài nhưng 126 ở phụ lục; anh hỏi lại tổ trưởng qua tin nhắn và sửa theo sổ báo giảng.
Khoảng thứ ba ba mươi phút, anh đọc to phần tồn tại và phương hướng, tách hai câu dài, bỏ hai chữ "hiệu quả" không có số đi kèm. Khoảng cuối mười lăm phút, anh kiểm trang đầu và trang cuối: tên báo cáo ghi "học kỳ I năm học" đúng, nhưng nơi nhận còn tên cơ quan cấp trên theo tên cũ. Anh sửa, in lại hai trang đầu và cuối. Tổng cộng chưa tới hai giờ, và bản trình ký sáng hôm sau không phải sửa lần nào.
Điều anh Tuấn làm đúng nhất không phải là đọc kỹ, mà là chia thời gian trước khi đọc. Có giới hạn cho từng vòng thì không vòng nào ăn mất thời gian của vòng sau.
Soát riêng phần tồn tại và phương hướng
Hai phần này là nơi lãnh đạo dừng lại lâu nhất khi ký, và cũng là nơi cấp trên đọc kỹ nhất. Vì vậy, sau bốn vòng, nên dành thêm mười lăm phút đọc riêng chúng như một người ngoài. Câu hỏi đầu tiên: mỗi tồn tại có gọi được tên việc và mức độ không, hay vẫn còn câu kiểu "một số mặt còn hạn chế". Câu hỏi thứ hai: nguyên nhân có tách được phần đơn vị tự làm tốt hơn được, hay toàn là lý do bên ngoài.
Với phần phương hướng, hỏi ba câu. Chỉ tiêu nào cũng có số chưa? Số đó cao hơn, bằng hay thấp hơn kết quả năm nay, và nếu thấp hơn thì đã giải thích chưa? Mỗi giải pháp có nói được ai làm, khi nào không? Một phương hướng chỉ toàn động từ như "tăng cường", "đẩy mạnh", "nâng cao" mà không có số và người làm sẽ là phương hướng không ai theo dõi được trong năm tới.
Cuối cùng, đặt phần tồn tại năm nay cạnh phần tồn tại năm trước. Nếu một tồn tại lặp lại nguyên văn hai năm liền, người đọc sẽ hỏi vì sao giải pháp năm ngoái không có tác dụng. Báo cáo nên trả lời trước câu hỏi đó: giải pháp năm ngoái đã làm tới đâu, vì sao chưa đủ, năm nay làm khác thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Soát báo cáo tổng kết mất bao lâu?
Với bản khoảng mười trang, bốn vòng đọc mất chừng hai giờ nếu bạn đã quen. Nếu thời gian ngắn, rút ngắn từng vòng thay vì bỏ vòng nào, vì mỗi vòng bắt một loại lỗi mà vòng khác bỏ qua.
Nên soát số liệu hay câu chữ trước?
Soát khung trước, rồi tới số, rồi mới tới câu chữ và trình bày. Sửa khung và số có thể kéo theo thêm bớt cả đoạn, nên soát câu chữ trước là làm hai lần một việc.
Tính tỷ lệ tăng so với năm trước thế nào cho đúng?
Lấy mức chênh lệch chia cho số năm trước rồi nhân một trăm. Ví dụ năm trước 80, năm nay 100 thì tăng 20, tức tăng 25 phần trăm. Lỗi hay gặp là chia cho số năm nay.
Có nên đọc trên bản in khi soát không?
Nên, nhất là vòng câu chữ và trình bày. Đọc trên giấy với bút trong tay giúp mắt đi chậm hơn và bắt được lỗi chính tả, câu dài, đánh số nhảy mà trên màn hình dễ trượt qua.
Những thông tin nào không nên có trong báo cáo tổng kết?
Tên học sinh kèm kết quả học tập, xếp hạng học sinh, thông tin cá nhân của người được hỗ trợ và số tiền hỗ trợ từng người. Báo cáo nói theo tỷ lệ và tổng số, chi tiết cá nhân lưu ở hồ sơ riêng.
Đã soát kỹ mà sau khi ký vẫn phát hiện lỗi thì làm sao?
Báo ngay người ký. Lỗi số liệu thì cần sửa và ký lại bản đúng trước khi gửi đi; lỗi chính tả nhỏ có thể ghi lại để sửa trong bản hoàn thiện sau hội nghị, tuỳ quyết định của người ký.