Phần đặc điểm tình hình chỉ nên chứa những điều riêng của kỳ báo cáo đã ảnh hưởng thật tới kết quả: quy mô và nhân sự của đơn vị, những gì thay đổi so với năm trước, và vài thuận lợi, khó khăn cụ thể mà về sau phần kết quả hoặc phần tồn tại sẽ nhắc lại. Một ý thuận lợi hay khó khăn đem sang báo cáo năm khác vẫn đúng y nguyên là ý nên bỏ.
Đây là phần người viết hay chép nhất, vì nó đứng đầu và có vẻ dễ. Kết quả là nhiều bản báo cáo mở đầu bằng cùng một đoạn về sự quan tâm của cấp trên và sự đoàn kết nội bộ. Bài này chỉ cách chọn ý, cho câu sai và câu sửa, và đưa mẫu đoạn ngắn cho trường học, cơ quan, công đoàn, khu dân cư.
Phần này để làm gì trong cả bản báo cáo
Đặc điểm tình hình là bối cảnh để người đọc hiểu đúng các con số ở phần sau. Cùng một tỷ lệ hoàn thành 90%, ở một đơn vị vừa mất hai người giữa năm thì đó là cố gắng lớn; ở một đơn vị đủ người và được cấp thêm kinh phí thì đó có thể là chưa đạt. Người đọc chỉ phân biệt được hai tình huống ấy nếu phần I nói cho họ biết.
Vì vậy mỗi câu trong phần này nên có một sợi dây nối về phía sau. Khó khăn về nhân sự sẽ được nhắc lại khi giải thích vì sao một chỉ tiêu chậm. Thuận lợi về cơ sở vật chất sẽ được nhắc lại khi nói vì sao một hoạt động làm được nhiều hơn năm trước. Một ý thuận lợi mà về sau không còn được nhắc tới lần nào nữa là ý trang trí.
Người biên tập lâu năm thường viết phần I sau cùng, dù nó đứng đầu. Khi phần kết quả và tồn tại đã xong, họ dò lại xem các con số cần bối cảnh gì để người đọc không hiểu lầm, rồi mới chọn ý cho phần I. Bạn không cần làm hẳn như vậy, nhưng nên đọc lại phần I sau khi viết xong phần III.
Ba khối của phần đặc điểm tình hình
Phần I thường có ba khối. Bảng dưới nêu khối nào viết gì và câu mẫu điền được.
| Khối | Viết gì | Câu mẫu |
|---|---|---|
| Khái quát đơn vị | Quy mô, nhân sự, nhiệm vụ chính, thay đổi so với năm trước | Năm [kỳ báo cáo], [tên đơn vị] có [số] người, [tăng, giảm] [số] người so với năm trước; nhiệm vụ chính là [nhiệm vụ]. |
| Thuận lợi | Hai đến ba điều kiện cụ thể đã giúp làm được việc | Từ [tháng], đơn vị được [bố trí thêm, sửa chữa, cấp] [việc cụ thể], nhờ đó [hoạt động] được thực hiện [thường xuyên hơn, sớm hơn]. |
| Khó khăn | Hai đến ba trở ngại cụ thể, có mức độ | Trong [số] tháng, đơn vị thiếu [số] người ở vị trí [vị trí], [số] người phải kiêm nhiệm, ảnh hưởng tới [việc]. |
Nếu cấp trên có đề cương, khối khái quát đôi khi được tách thành mục riêng. Dù tách hay gộp, ba khối này vẫn đủ cho hầu hết báo cáo. Đơn vị nhỏ có thể viết cả ba khối trong một đoạn khoảng năm câu.
Thứ tự trong khối khái quát nên đi từ con số lớn tới chi tiết: tổng số người hoặc số hộ, cơ cấu, rồi thay đổi trong năm. Đặt thay đổi ngay sau con số giúp người đọc thấy cả quy mô lẫn biến động trong một lần đọc, khỏi phải lật lại báo cáo năm trước để so.
Câu sáo hay gặp và câu viết lại
Câu sáo: "Được sự quan tâm, lãnh đạo, chỉ đạo sát sao của cấp trên." Câu này đúng ở mọi đơn vị, mọi năm nên không cho người đọc biết gì. Viết lại: Trong năm, [cấp trên] đã [làm việc cụ thể, ví dụ bố trí kinh phí sửa phòng họp, cử người hướng dẫn nghiệp vụ], giúp đơn vị [kết quả]. Nếu không chỉ ra được việc cụ thể, bỏ hẳn câu.
Câu sáo: "Tập thể đoàn kết, nhất trí cao." Đoàn kết là điều người đọc mặc định. Chỉ nên viết khi có việc chứng minh, ví dụ: Khi [số] người nghỉ dài ngày, các thành viên còn lại chia nhau [việc] mà không phải tạm dừng hoạt động nào.
Câu sáo: "Cơ sở vật chất còn thiếu thốn." Thiếu gì, thiếu bao nhiêu, ảnh hưởng tới việc nào? Viết lại: Đơn vị có [số] phòng, cần [số] phòng; [hoạt động] phải tổ chức luân phiên.
Câu sáo: "Tình hình kinh tế còn nhiều khó khăn." Chỉ đưa vào nếu nó tác động thật tới đơn vị, và nói rõ tác động: Số hộ đóng quỹ đúng hạn giảm từ [số] xuống [số] hộ.
Câu sáo: "Đội ngũ nhiệt tình, tâm huyết với nghề." Đánh giá đội ngũ thuộc phần kết quả, có số liệu kèm theo. Ở phần I chỉ nêu cơ cấu: số người, độ tuổi, số người mới.
Chọn ý nào vào, ý nào bỏ
Một phép thử nhanh cho từng ý: hỏi "năm nay có gì khác năm trước". Năm trước đơn vị cũng có 12 người, năm nay vẫn 12 người, thì chỉ cần nói số người, không cần viết thêm câu về đội ngũ ổn định như một thuận lợi. Năm nay có 3 người mới về thì đó là ý đáng nêu, và có thể là thuận lợi hay khó khăn tuỳ cách họ hoà nhập.
Phép thử thứ hai: "ý này có được nhắc lại ở phần sau không". Đơn vị chuyển trụ sở giữa năm là một khó khăn gần như chắc sẽ được dùng để giải thích một số việc chậm ở phần kết quả, nên giữ. Thời tiết mưa nhiều là ý chỉ đáng nêu nếu nó làm hoãn một hoạt động ngoài trời đã lên kế hoạch.
Phép thử thứ ba dành cho phần khó khăn: "khó khăn này có bị dùng để che việc mình làm chưa tốt không". Người đọc có kinh nghiệm nhận ra ngay khi danh sách khó khăn dài gấp đôi danh sách thuận lợi và toàn là chuyện khách quan. Một phần I cân bằng thường có số ý thuận lợi và khó khăn gần bằng nhau, mỗi bên hai đến ba ý.
Mẫu đoạn ngắn cho từng nơi (ví dụ giả định)
Các đoạn dưới đây đã điền thử bằng số giả định, bạn thay bằng thông tin của đơn vị mình.
- Trường học: Năm học này nhà trường có [24] lớp với [860] học sinh, tăng [2] lớp so với năm trước. Từ đầu năm, khu lớp học mới đưa vào sử dụng giúp đủ phòng cho các lớp học hai buổi; khó khăn là [3] giáo viên nghỉ chế độ trong học kỳ 1, các tổ phải dạy thay.
- Bộ phận ở cơ quan: Phòng có [7] công chức, trong đó [2] người mới tiếp nhận từ [tháng]. Khối lượng hồ sơ tăng do tiếp nhận thêm nhiệm vụ [tên nhiệm vụ] từ [tháng].
- Công đoàn cơ sở: Công đoàn có [145] đoàn viên ở [6] tổ; trong năm có [20] đoàn viên mới, [8] đoàn viên chuyển đi. Kinh phí hoạt động được cấp đúng hạn, nhưng [2] tổ làm theo ca nên khó tập trung sinh hoạt chung.
- Tổ dân phố: Tổ có [210] hộ, trong năm thêm [15] hộ thuê trọ mới. Tuyến đường chính được nâng cấp xong vào [tháng], thuận lợi cho việc thu gom rác; khó khăn là nhiều hộ thuê trọ thay đổi thường xuyên nên khó nắm thông tin.
Để ý mỗi đoạn đều có số, có thay đổi so với năm trước và có ít nhất một ý sẽ được nhắc lại ở phần sau.
Độ dài và vị trí của phần này
Phần đặc điểm tình hình thường chiếm khoảng một phần mười bản báo cáo. Một báo cáo mười trang thì phần I khoảng một trang là vừa; báo cáo ba trang của tổ dân phố thì phần I chỉ nên là một đoạn. Nếu phần I của bạn dài tới hai, ba trang, kiểm xem có đang kể lại lịch sử đơn vị hay chức năng nhiệm vụ theo quy định, những thứ người đọc đã biết.
Một số đơn vị viết thêm khối "bối cảnh chung" về tình hình kinh tế xã hội của tỉnh, thành phố trước khi vào đơn vị mình. Khối này chỉ cần khi đơn vị chịu tác động trực tiếp, như một doanh nghiệp xuất khẩu có đơn hàng giảm. Với trường học hay tổ dân phố, bối cảnh rộng thường chiếm chỗ mà không giúp gì cho người đọc.
Khi trình bày tại hội nghị, phần I là phần nên đọc nhanh nhất hoặc chỉ tóm một hai câu. Người dự đã sống trong năm đó cùng bạn; họ chờ nghe kết quả và việc năm tới.
Tình huống: sửa một phần I chép từ năm trước (ví dụ giả định)
Chị Lan được giao viết báo cáo tổng kết của một trạm y tế phường lần đầu. Chị mở báo cáo năm trước, thấy phần I gồm bảy câu: được sự quan tâm của cấp trên, tập thể đoàn kết, cơ sở vật chất còn thiếu, địa bàn đông dân, nhân dân tin tưởng, đội ngũ nhiệt tình, kinh phí còn hạn hẹp. Chị định giữ nguyên, chỉ đổi năm. Người phụ trách văn phòng của phường đọc qua và hỏi lại một câu: trong bảy câu này, câu nào năm nay khác năm ngoái.
Chị Lan ngồi đối chiếu và thấy chỉ có hai điều thật sự thay đổi. Thứ nhất, từ tháng 4 trạm có thêm một nữ hộ sinh, nâng số người từ 5 lên 6. Thứ hai, sau khi sắp xếp lại đơn vị hành chính, địa bàn trạm phụ trách rộng hơn, số dân tăng từ khoảng 18.000 lên khoảng 24.000 người, tức tăng khoảng một phần ba. Hai điều này về sau giải thích được vì sao số lượt khám tăng mà tỷ lệ tiêm chủng đúng lịch lại giảm nhẹ.
Phần I mới chỉ còn bốn câu: Năm nay trạm có [6] người, thêm [1] nữ hộ sinh từ tháng [4]. Sau sắp xếp, địa bàn phụ trách tăng từ khoảng [18.000] lên khoảng [24.000] dân. Thuận lợi là trạm đủ người trực sinh, không phải chuyển sản phụ đi xa như trước; khó khăn là số hộ mới chuyển đến chưa được cập nhật đầy đủ vào sổ theo dõi tiêm chủng. Ngắn hơn một nửa, nhưng mỗi câu đều có việc để nối về phía sau.
Câu hỏi thường gặp
Phần đặc điểm tình hình có bắt buộc chia thuận lợi và khó khăn không?
Phần lớn đề cương yêu cầu chia như vậy và người đọc quen tìm theo cách đó. Đơn vị nhỏ có thể viết liền một đoạn, miễn đủ ý thuận lợi và khó khăn, không cần tiêu đề con riêng cho từng khối.
Có nên viết sự quan tâm của cấp trên vào phần thuận lợi không?
Chỉ viết khi gọi được tên việc cụ thể cấp trên đã làm cho đơn vị trong năm, như bố trí kinh phí hay cử người hỗ trợ. Viết chung chung thì câu đó không mang thông tin gì và chiếm chỗ của ý thật.
Khó khăn có nên nhiều hơn thuận lợi để dễ giải thích kết quả?
Không nên. Danh sách khó khăn quá dài khiến người đọc nghi đơn vị đang chuẩn bị lý do cho việc làm chưa tốt. Hai đến ba ý mỗi bên, ý nào cũng cụ thể và có mức độ, là cách viết đáng tin hơn.
Có cần nêu số liệu trong phần đặc điểm tình hình không?
Có, ở khối khái quát: số người, số lớp, số hộ, số đoàn viên và thay đổi so với năm trước. Số liệu kết quả hoạt động thì để dành cho phần kết quả, tránh nói hai lần một con số.
Năm nay không có gì đặc biệt thì viết phần này thế nào?
Nêu quy mô, nói rõ đơn vị ổn định so với năm trước, rồi chọn một hai điều kiện thật sự đã giúp hoặc cản việc. Một phần I ngắn mà đúng tốt hơn nhiều so với một phần I dài toàn câu chung.
Khi đọc báo cáo tại hội nghị có cần đọc nguyên phần này?
Thường không cần. Người dự đã cùng trải qua năm đó, nên chỉ cần tóm một hai câu về điều thay đổi lớn nhất rồi chuyển sang phần kết quả, nơi họ thật sự chờ nghe.