Hộ kinh doanh tự tổng kết cuối năm hiệu quả nhất khi gói trong một trang, trả lời năm câu hỏi: năm nay thu bao nhiêu, còn lại bao nhiêu sau khi trừ chi phí, cái gì bán tốt và cái gì không, đã thử gì mới và kết quả ra sao, năm tới định làm gì khác. Bản này không nộp cho ai, viết cho chủ và người nhà cùng đọc trong một buổi ngồi lại cuối năm, nên không cần thể thức, chỉ cần số đúng và câu thật.
Đây là bản tổng kết công việc, không phải sổ sách kế toán hay hồ sơ thuế; phần đó có quy định riêng và người làm riêng. Bài này dành cho chủ quán ăn, tiệm sửa xe, tiệm may, cửa hàng tạp hoá, xưởng nhỏ gia đình, công ty dưới mười người muốn có một bản nhìn lại năm cho đàng hoàng. Có khung, câu mẫu, ví dụ giả định đã tính sẵn và cách tổ chức buổi ngồi lại với người nhà.
Vì sao hộ kinh doanh cũng nên có một trang tổng kết
Ở cơ quan, công ty lớn, báo cáo tổng kết là việc bắt buộc. Ở hộ kinh doanh thì không ai yêu cầu, nên phần lớn chủ hộ kết thúc năm bằng một cảm giác: năm nay được, hoặc năm nay khó. Cảm giác đó hay sai. Có những năm cửa hàng đông khách, tay lúc nào cũng bận, nhưng cộng lại thì phần còn lại không hơn năm trước, vì chi phí nguyên liệu và tiền thuê tăng. Có những năm vắng hơn nhưng bỏ được một mặt hàng lỗ, kết quả lại tốt hơn.
Một trang tổng kết đặt cảm giác đó xuống thành số. Nó cũng giúp những người cùng làm trong nhà có chung một bức tranh: vợ lo nhập hàng, chồng lo bán, con phụ giao hàng, mỗi người thấy một phần. Khi cùng nhìn một trang giấy, câu chuyện "năm tới làm gì" bớt cãi nhau hơn nhiều.
Cuối cùng là để so sánh năm sau. Một trang giấy cất trong ngăn kéo năm nay sẽ là thứ quý nhất vào tháng 12 năm tới, khi bạn muốn biết mình đi lên hay đi xuống mà không phải dựa vào trí nhớ.
Một trang này cũng là thứ đáng mang theo khi cần nói chuyện với ngân hàng về một khoản vay nhỏ, hay khi bàn với người góp vốn trong gia đình. Người nghe có thể không đọc kỹ từng con số, nhưng họ thấy chủ hộ biết rõ việc buôn bán của mình, và đó là điều họ cần thấy trước tiên.
Khung năm câu hỏi trên một trang
Kẻ một tờ giấy thành năm ô, mỗi ô một câu hỏi. Cột cuối là câu mẫu để điền.
| Câu hỏi | Lấy số ở đâu | Câu mẫu |
|---|---|---|
| 1. Năm nay thu được bao nhiêu? | Sổ bán hàng, sổ thu tiền, sao kê tài khoản nhận tiền | Năm nay cửa hàng thu khoảng [số] triệu đồng, năm trước [số] triệu đồng. |
| 2. Còn lại bao nhiêu? | Trừ tiền hàng, tiền thuê, điện nước, lương người làm, các khoản phí | Sau khi trừ chi phí, còn lại khoảng [số] triệu đồng, bằng [tỷ lệ]% số thu. |
| 3. Cái gì bán tốt, cái gì không? | Sổ nhập hàng, trí nhớ của người đứng bán | Bán chạy nhất là [mặt hàng]; [mặt hàng] nhập về nhưng bán chậm, cuối năm còn tồn khoảng [số] triệu đồng. |
| 4. Đã thử gì mới? | Nhớ lại theo từng quý | Từ tháng [số] cửa hàng thử [việc mới], kết quả là [kết quả]. |
| 5. Năm tới làm gì khác? | Bàn với người nhà | Năm tới cửa hàng sẽ [việc 1], bỏ [việc 2], và giữ [việc 3]. |
Nếu sổ sách không đủ, ước lượng theo tháng rồi nhân lên và ghi rõ là ước lượng. Một con số ước có ghi chú vẫn tốt hơn không có số nào.
Ví dụ giả định: quán cơm trưa của một gia đình
Quán cơm văn phòng do hai vợ chồng và một người làm phụ, ví dụ giả định. Năm nay quán thu khoảng 960 triệu đồng, năm trước 900 triệu, tăng khoảng 6,7%. Chi phí cả năm gồm tiền thực phẩm 520 triệu, tiền thuê mặt bằng 120 triệu, điện nước gas 60 triệu, lương người làm phụ 84 triệu, các khoản khác 20 triệu, tổng cộng 804 triệu. Phần còn lại khoảng 156 triệu đồng, bằng khoảng 16,3% số thu.
Năm trước, cũng cách tính đó, phần còn lại là 170 triệu. Vậy dù thu nhiều hơn 60 triệu, phần còn lại lại ít hơn 14 triệu. Nhìn vào các khoản, tiền thực phẩm tăng mạnh nhất, từ khoảng 450 triệu lên 520 triệu, tức tăng khoảng 15,6%, trong khi giá bán mỗi suất gần như giữ nguyên cả năm.
Ô thứ ba cho thấy món canh chua và cá kho bán đều, còn món gà chiên tốn dầu, tốn công mà bán không nhiều. Ô thứ tư ghi việc thử giao cơm cho hai văn phòng gần đó từ tháng 8, mỗi ngày thêm khoảng 25 suất. Ô thứ năm, cả nhà thống nhất ba việc: điều chỉnh giá suất cơm từ tháng Một sau khi báo trước khách quen, bỏ món gà chiên, mở rộng giao cơm cho thêm hai văn phòng.
Không có trang này, cả nhà hẳn sẽ nghĩ năm nay tốt hơn năm trước vì quán đông hơn. Chính phép trừ đơn giản mới cho thấy vấn đề nằm ở giá nguyên liệu.
Tổ chức buổi ngồi lại cuối năm với người nhà
Buổi này không cần trang trọng, nhưng có thứ tự thì đỡ tranh cãi và đỡ mất thời gian.
- Chuẩn bị trước một tuần: người giữ sổ cộng số thu, số chi, điền ô 1 và ô 2. Không bàn gì trước khi có số.
- Mở đầu bằng số: đọc ô 1 và ô 2, so với năm trước. Để mọi người hỏi lại cho rõ.
- Mỗi người nói một điều: ai đứng bán, ai nhập hàng, ai giao hàng, mỗi người nêu một điều làm tốt và một điều vất vả nhất trong năm.
- Điền ô 3 và ô 4 cùng nhau: mặt hàng tốt, mặt hàng dở, việc đã thử.
- Chốt ô 5: chỉ chọn ba việc cho năm tới, ghi rõ ai lo việc nào, bắt đầu từ tháng nào.
- Cất trang giấy: để vào chỗ dễ tìm, năm sau lấy ra đọc trước khi viết trang mới.
Nếu có người làm thuê lâu năm, mời họ cùng ngồi phần nói một điều. Người đứng bếp hay đứng quầy thường biết khách phàn nàn gì rõ hơn chủ.
Một trang hoàn chỉnh trông như thế nào
Để dễ hình dung, dưới đây là toàn bộ trang tổng kết của quán cơm trong ví dụ giả định ở trên, viết theo đúng năm ô. Bạn có thể chép khung và thay bằng số của mình.
Ô 1. Năm nay quán thu khoảng 960 triệu đồng, năm trước 900 triệu đồng, tăng khoảng 6,7%. Ô 2. Chi phí cả năm khoảng 804 triệu đồng, phần còn lại khoảng 156 triệu đồng, bằng 16,3% số thu; năm trước còn lại 170 triệu đồng. Khoản tăng mạnh nhất là tiền thực phẩm, tăng khoảng 15,6%. Phần còn lại chưa trừ công của hai vợ chồng.
Ô 3. Bán đều: canh chua, cá kho, rau luộc. Bán chậm: gà chiên, tốn dầu và công. Ô 4. Từ tháng 8 thử giao cơm cho hai văn phòng gần quán, mỗi ngày thêm khoảng 25 suất, khách giữ đều tới cuối năm. Ô 5. Năm tới: điều chỉnh giá suất cơm từ tháng Một, báo trước khách quen hai tuần; bỏ món gà chiên; tìm thêm hai văn phòng để giao cơm, chồng phụ trách. Bài học năm nay: giá nguyên liệu tăng thì phải xem lại giá bán sớm, đừng đợi cuối năm.
Toàn bộ chưa tới một trang giấy. Nó không đẹp, không có thể thức, nhưng đủ để một năm sau cả nhà biết mình đã quyết gì và vì sao.
Công ty dưới mười người: thêm gì vào trang tổng kết
Công ty nhỏ có thể dùng nguyên khung năm ô, nhưng nên thêm ba thứ mà hộ kinh doanh thường không cần. Thứ nhất là phần con người: mỗi người trong công ty đã phụ trách gì, việc nào làm tốt, việc nào cần hỗ trợ. Với công ty vài người, phần này nên viết bằng việc, không cần bảng đánh giá.
Thứ hai là phần khách hàng: bao nhiêu khách quay lại, khách nào chiếm phần lớn doanh thu. Nếu một khách hàng chiếm quá nửa số thu, đó là điều cần ghi rõ trong trang tổng kết, vì mất khách đó là mất nửa công ty. Câu mẫu: Khách hàng lớn nhất chiếm khoảng [tỷ lệ]% doanh thu năm nay; năm tới công ty đặt mục tiêu giảm tỷ lệ này xuống dưới [tỷ lệ]% bằng cách [việc].
Thứ ba là phần tiền mặt: cuối năm còn đủ tiền chi trả bao nhiêu tháng hoạt động nếu không có thêm khoản thu nào. Con số này không cần chính xác tới từng đồng, nhưng nó cho người chủ biết năm tới có thể mạnh dạn đầu tư hay cần giữ tiền.
Trang tổng kết của công ty nhỏ nên được đọc trong một buổi họp ngắn cuối năm với toàn bộ nhân viên, sau đó mỗi người nhận phần việc của mình trong ô năm.
Những chỗ hay sai khi tự tổng kết
Nhầm số thu với số lời. Thu 960 triệu không có nghĩa là có 960 triệu. Ô 2 là ô quan trọng nhất, dù là ô khó tính nhất.
Quên tính công của người trong nhà. Nếu vợ chồng cùng đứng quán cả ngày mà không tính công, phần còn lại trông rất cao. Nên ghi chú thêm: phần còn lại này chưa trừ công của hai người, chia ra mỗi người mỗi tháng được khoảng bao nhiêu. Phép tính đó giúp quyết định có nên tiếp tục hay đổi cách làm.
Quên các khoản trả một lần trong năm. Tiền sửa chữa, mua thêm tủ, đóng phí định kỳ thường bị quên vì không đều đặn. Lật lại sổ chi theo từng tháng để không sót.
Đặt quá nhiều việc cho năm tới. Hộ kinh doanh không có phòng ban để chia việc. Ba việc là nhiều, năm việc là sẽ không làm việc nào tới nơi.
Chỉ viết số, không viết bài học. Thêm một dòng cuối trang: năm nay học được điều gì. Ví dụ "không nhập hàng mới số lượng lớn khi chưa bán thử". Dòng này hay được nhớ lâu hơn mọi con số.
Câu hỏi thường gặp
Hộ kinh doanh có cần viết báo cáo tổng kết năm không?
Không ai bắt buộc hộ kinh doanh viết báo cáo tổng kết công việc, nhưng một trang tự tổng kết giúp chủ và người nhà biết năm qua thật sự lời hay lỗ, cái gì nên giữ và cái gì nên bỏ. Phần sổ sách và nghĩa vụ thuế là việc riêng, làm theo quy định hiện hành.
Tự tổng kết kinh doanh cuối năm cần những con số nào?
Ít nhất cần số thu cả năm, tổng chi phí chia theo các khoản lớn, phần còn lại và tỷ lệ của nó so với số thu, kèm số của năm trước để so sánh. Thêm giá trị hàng tồn cuối năm nếu có bán hàng hoá.
Không có sổ sách đầy đủ thì tổng kết thế nào?
Ước lượng theo tháng dựa vào sao kê tài khoản nhận tiền, hoá đơn nhập hàng và trí nhớ, rồi nhân lên cho cả năm và ghi rõ là số ước. Đồng thời bắt đầu ghi sổ đơn giản ngay từ tháng Một để năm sau có số chắc hơn.
Phần còn lại sau chi phí có phải là tiền lời thật không?
Chưa hẳn, nếu chưa trừ công của chủ và người nhà cùng làm. Nên tính thêm phần còn lại chia cho số người trong nhà đứng làm và số tháng, để biết mỗi người thực sự được bao nhiêu và so với đi làm thuê thì thế nào.
Có nên cho người làm thuê biết kết quả tổng kết của hộ kinh doanh không?
Tuỳ chủ hộ, không bắt buộc nói hết các con số. Nhưng nên cho họ biết những điều liên quan tới công việc của họ như mặt hàng nào sẽ bỏ, việc gì sẽ thêm, và mời họ góp ý vì người đứng bán thường hiểu khách rất rõ.
Một trang tổng kết có đủ cho doanh nghiệp nhỏ dưới mười người không?
Với công ty nhỏ, một trang cho phần nhìn lại là đủ dùng nội bộ, có thể thêm một trang kế hoạch năm tới chia theo quý. Nếu có cổ đông hoặc người góp vốn bên ngoài thì nên viết bản đầy đủ hơn với số liệu và giải thích rõ ràng.